Tophane Şapeli B; Antalya ili, Alanya ilçesi sınırları içerisinde, Tophane Mahallesi 299 ada 37 parsel üzerinde yer almaktadır. Alanya’da yaşayan Hristiyan Rumlar tarafından 19. yüzyılda inşa edilmiş, doğu-batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı, kâgir bir şapeldir. Alanya Kalesi Tophane Mahallesi üzerinde yürütülen kazı ve onarım çalışmalarında tespit edilen yapı, literatüre “Tophane – Şapel B” adıyla kayıt edilmiştir.
Şapel, eğimli bir arazi üzerine, bu kesimdeki doğal kaya formasyonlarının üzerine oturtularak inşa edilmiştir. Aralarında düzensiz olarak yerleştirilmiş tuğlaların kullanıldığı moloz taş duvar örgüsüne sahip olan yapı, doğu-batı yönünde uzanmakta olup yaklaşık 5,00×7,00 metre ebadında dikdörtgen planlı kâgir bir kütle halinde günümüze ulaşabilmiştir. Yapının batı cephesi kayalık topoğrafyanın eğimi ile sınırlandırılmış, kuzey cephesi ise tarihsel süreçte büyük ölçüde yıkılmıştır. Şapele giriş, cephenin batı köşesine yakın bir konumda yer alan sivri kemerli bir alınlık içinden sağlanmaktadır.
Şapelin kapı kemeri karnında, sıva üzerinde hâlâ izleri seçilebilen, kıvrım dallardan oluşan kırmızı renkli duvar resmi (fresk) kalıntıları mevcuttur. Yapının dış doğu cephesinin ortasındaki apsis, bu kesimdeki kayalar üzerine oturan dairesel bir çıkıntıdan ibarettir. Apsis nişinin ortasında, bugün düşey dikdörtgen bir açıklık halinde izlenebilen ve söveleri tuğladan örülmüş bir pencere yer almaktadır. Yapının iç mekânında, doğu cephenin ortasında, alınlığı tuğla ile örülmüş yuvarlak kemerli ve yarı dairesel bir apsis nişi ile bunun kuzey kanadında, zemine yakın bir seviyede sivri kemerli küçük bir niş daha bulunmaktadır.
Kuzey ve güney duvarlar, karşılıklı olarak yerleştirilmiş sivri kemerli ve derinliği az ikişer nişten oluşmaktadır. Söz konusu duvarların doğu ucunda da yine karşılıklı konumlandırılmış sivri kemerli birer niş yer alır. Yapının güney duvarındaki sivri kemerli nişlerden batı kanadındakinin içinde; sıva üzerinde konturları profilli bir çıkıntı halinde vurgulanmış ve yuvarlak bir kemer meydana getiren özel bir uygulama dikkat çekmektedir. Bu kemer formunun üzerinde, rölyef (kabartma) halinde izlenebilen bir hilal motifi bulunmaktadır. Yapıda tespit edilen bu hilal motifi, kilise olarak inşa edilen yapının muhtemelen sonradan bir mahalle mescidi ya da tekkeye dönüştürüldüğünü ortaya koymaktadır. Yapının zamanla işlev değiştirmiş olduğu, üstteki geç dönem sıva tabakasının altında büyük ölçüde sağlam kaldığı anlaşılan ve Hristiyan ikonografisine ait sahneler içeren duvar resimlerinin varlığı ile de kanıtlanabilmektedir. Kilise olarak kullanılan yapının mescit ya da tekkeye çevrilmesi sürecinde, bu duvar resimlerinin üzeri sıvanarak kapatılmıştır.
Yapının kuzey duvarının doğu kanadında ve apsis nişi içinde tespit edilen bazı gemi graffitileri (kazıma resimler), yapının son kullanım evresine ait olduğunu göstermektedir. İç mekânda sürdürülen çalışmalarda, yapının kuzeyinde binaya bitişik olarak devam eden muhdes (sonradan eklenmiş) bir mekânın varlığı; aynı şekilde güney cephesinin önünde de vaktiyle üstü ahşap çatı ile örtülü bir sundurmanın yer aldığı anlaşılmıştır. Yapının batı cephe önünde, duvar boyunca devam eden yaklaşık 0,30 metre yüksekliğinde bir taş seki yer almaktadır. Bu taş sekinin ön yüzü; münavebeli (dönüşümlü) olarak siyah ve kırmızı renklerin kullanıldığı, zikzak motiflerinden oluşan bir duvar resmi ile kaplı durumdadır. Benzer zikzak bezemeler, apsis duvarındaki nişin kemer karnında da görülebilmektedir. Yapının içinde gerçekleştirilen arkeolojik kazı çalışmaları sonucunda; iç mekân ve çevredeki kalıntılardan bol sayıda porselen, sırlı ve sırsız kap kırıkları, Osmanlı Dönemi’ne ait penezler (küçük metal paralar), bir adet Bizans sikkesi ve çoğunluğu çivi olmak üzere çeşitli metal eşyalar ile apsisin kuzey kanadında, döşeme kotunun altında özel bir yuva içine yerleştirildiği anlaşılan ve bütüne yakın form veren sırlı bir kâse ele geçirilmiştir.
1999 yılında “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı” ilan edilerek yasal koruma altına alınan Tophane Şapeli B bünyesinde, 2006 yılında kazı çalışmaları tamamlanmıştır. Çalışmalar sonrasında, ünik duvar resimlerinin ve fresklerin yağmur sularından ve nemden etkilenmemesi amacıyla etraflarına koruyucu bordürler çekilerek geçici koruma sağlanmıştır. Ayrıca mekânın zeminine jeotekstil malzeme serilip üzeri temiz kumla kapatılarak, sekideki hassas duvar resimlerinin ve özgün döşeme kalıntılarının doğa şartlarına karşı tam koruması gerçekleştirilmiştir.
Tophane Şapeli (B) Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
Tophane Şapeli (B)’ya ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Leyla Yılmaz, M. Oluş Arık ve Z. Kenan Bilici tarafından gerçekleştirilmiş olup “Alanya-Tophane Mahallesi’ndeki Geç Osmanlı Dönemi Kiliselerinden Örnek” ile “Alanya Kalesi 2007 Yılı Çalışmaları Kazı Raporu” adlı eserlerden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
