Kızılbel Tümülüsü; Antalya ili, Elmalı ilçesi sınırları içerisinde, Elmalı’nın 3,5 km güneybatısında, Kışla mahallesi Kızılyer mevkisinde, günümüzde kurumuş olan Elmalı Gölü kenarında bölgeye hâkim 1.090 m yüksekliğindeki Karabelen tepesi üzerine MÖ 6. yüzyılda inşa edilmiş bir tümülüstür. Elmalı-Eskihisar yolu üzerinde bulunan Karabelen Tepesi, etraftan herhangi bir yükseltiyle engellenmemiş olup geniş bir alan içinde görülebilir durumdadır.
Kızılbel Tümülüsü, 1969 yılında kaçak kazılarla açığa çıkmış ve aynı yıl M. J. Mellink tarafından başlanarak 1975 yılına kadar sistemli kazılarla araştırılmıştır. Tümülüs; Pers hâkimiyeti altında yaşayan, ellili yaşlarda ve olasılıkla yaralanma sonucu yaşamını yitirmiş yerel bir beye aittir.
Geniş kalker bloklardan pseudo-poligonal teknikte inşa edilen mezar odası dikdörtgen planlıdır. Odanın boyutları doğu-batı doğrultusunda 2,45 m, kuzey-güney doğrultusunda 2,00 m; üçgen tavan yüksekliği ise 2,30 m’dir.
Mezara giriş, güneydoğudan tek bir kapı ile sağlanmaktadır. Kapı 1,00 m x 0,80 m boyutlarındadır. Kapı önünde sağ ve solda yer alan destek duvarları, mezar odası etrafındaki toprağı tutmak amacıyla yapılmıştır. Dromossuz (giriş koridorsuz) olan odanın tabanı da kalker bloklarla döşelidir. Mezar eşyası olarak yine kalkerden bir pedestal (kaide) ile üzerindeki kline (ölü yatağı) güneybatı köşede, ufak bir masa ise kuzeydoğu köşede yer alır.
Mezar duvarlarını oluşturan büyük kalker blokların iç yüzleri nitelikli bir taş işçiliğiyle düzenlenmiş; üzerleri kireçle sıvanarak sıva üzerine freskler yapılmıştır. Freskler tüm duvar yüzeylerini ve tavan bloklarını kaplamaktadır. Eğimli ve trapezoidal örgü, fresk işlemesine engel olmamıştır. Her duvar değişik ölçü ve oranlarda frizlerle kaplıdır.
Elmalı’nın en önemli arkeolojik değerlerinden biri olan Kızılbel Tümülüsü, 1988 yılında “I. derece arkeolojik sit alanı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır. Tümülüs kazılarında ele geçen eserler ve meşhur fresklerin rekonstrüksiyonu Elmalı Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir.
Tümülüs, Latince bir sözcük olup (çoğulu tumuli), bir mezar ya da mezarlık içeren, toprak yığılarak oluşturulmuş tepeciklere verilen addır. Höyük ve kurgan (Orta Asya’da) da denilen tümülüs yapma geleneğine sahip ulusların sayısı fazla değildir. Bunlara en çok Anadolu’da, Trakya’da, Orta Asya’da, Rusya’da ve Meksika’da rastlanır.
Mezarın yerini bir tepe ile belirleme geleneğinin bilinen ilk örnekleri Avrasya steplerinde, MÖ 4. binyılın başlarına aittir; kurgan olarak da adlandırılan bu mezar tepelerinin altında ölü, basit bir çukur ya da ahşap bir odaya yerleştirilmiştir. Bu geleneğin, steplerden gelen etkiyle Trakya’ya ilk olarak MÖ 3. binyıl içinde girdiği bilinmektedir. Trakya’nın Tunç Çağı mezar tepeleri, daha sonraki dönemlerin tümülüslerine göre daha basık ve yayvan, çoğu kez de 2–3 m yüksekliğindeki tepeciklerdir; ancak Bulgaristan’da ender olarak yüksekliği 7 metreyi bulanlar da vardır.
İlk Demir Çağ’dan itibaren mezar tepeleri daha sivri ve konik bir biçim almış, dolgularında taş ile birlikte killi toprak da kullanılmıştır. Demir Çağı’nın ilk kısmına tarihlenen mezar tepelerinde yine ayrı bir mezar odası yoktur; ölü toprağa açılmış ve ahşap ile kaplanmış bir odanın içine yatırılmıştır. Orta Demir Çağı’ndan itibaren mezar odası ya da taş lahiti olan gerçek tümülüsler görülmeye başlar. Bu tür tümülüsler için genellikle uzaktan görülebilen sırt ve yamaçlar tercih edilmiştir. İkili ya da üçlü tümülüsler yaygın olmakla birlikte, tümülüs mezarlığı şeklinde sayıları 9 ile 36 arasında değişen gruplara da rastlanmaktadır. Toplu tümülüs mezarlıklarının, daha eski bir kutsal alanın üzerinde yer aldığı görülmektedir.
Bintepe’deki Alyattes’in tümülüsü ile Nemrut Dağı’ndaki tümülüs, Anadolu’nun bilinen en büyük tümülüsleri arasında yer alır. Frigyalılara ait tümülüsler de olmakla birlikte tümülüs yapımı daha çok Lidyalılarda önem kazanmıştır. Aynı bölgede 100 Lidya tümülüsüne rastlanmıştır. Anadolu’nun en büyük tümülüsü olan Alyattes’inkinde 16 tonluk taş bloklar kullanılmıştır. Şamanist Türk ve Moğol boylarında ayrıca, Dünya Dağı’nı temsilen “oba” adı verilen, taş yığınlarından kurgan (yapay tepe) oluşturma geleneği çok yaygındır.
Kızılbel Tümülüsü Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Kızılbel Tümülüsü’ne ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; İsmail Akan Atila, Sabri Aydal Edip Özgür ve Salih Gökhan Tiryaki tarafından gerçekleştirilmiş olup “T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
