Karaburun Tümülüsü; Antalya ili, Elmalı ilçesi sınırları içerisinde, Bayındır mahallesinden geçen Durmuşlar deresinin batısında, Elmalı ovasına hâkim 1.230 m yüksekliğindeki Karaburun tepesi üzerine Greko-Pers karakterinde, MÖ 475’te inşa edilmiş bir tümülüstür. Karaburun tepesi üzerindeki tümülüsün en üst noktasındaki mezar odası, geniş bir alan içinde görülebilir durumdadır.
Mezar odası; doğu-batı konumunda, dikdörtgen planlı ve tümü geniş kalker bloklardan inşa edilmiş olup güney ve kuzey duvarlar dikey, batı duvar ise yatay birleşen iki büyük bloktan meydana gelmiştir. Yapı 3,00 x 2,61 m ölçülerinde olup içten yüksekliği 1,95 m, dıştan ise 2,66 m’dir.
Mezar odası oldukça iyi bir işçilikle inşa edilmiştir. Mezarın batı duvarı üzerinde üçgen alınlık bloğu bulunur. Doğu duvarı altı bloktan oluşmuştur. Odanın tabanında kare blok taşlar kullanılmıştır. Kalker malzemeli bloktan oluşan kline (ölü yatağı), batı duvara bitişik şekilde yerleştirilmiş olup 2,10 x 1,00 x 0,50 m ölçülerindedir. Odanın iç duvarları, kline ve taban boya bezemelidir. Dromossuz (koridorsuz) olan mezarın girişi doğudandır. Girişin yönünü, birkaç metre önündeki büyük blok göstermektedir.
Mezar odası duvarlarındaki figürler friz hâlinde veya tek olarak resmedilmiştir. Hâkim renkler; değişik tonlarda kırmızı, mavi, siyah, beyaz ve yeşildir. Batı duvarda mezar sahibi, karısı ve iki hizmetkârı; güney duvarda arabalarla dinî bir merasim alayı; kuzey duvarda iki hizmetkârla birlikte ana figürü sakallı bir kahramanın oluşturduğu bir savaş sahnesi; doğu duvarda ise kapının solunda sakallı yaşlı bir adam gösterilmiştir. Klinede lotus, horoz, keklik ve köpek tasvirleri bulunmaktadır. Kahramanlık ve dinî tören sahnelerinin işlendiği frizlerde figürler Pers karakterlidir. Karaburun Tümülüsü, 1988 yılında “I. derece arkeolojik sit alanı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Tümülüs, Latince bir sözcük olup (çoğulu tumuli), bir mezar ya da mezarlık içeren, toprak yığılarak oluşturulmuş tepeciklere verilen addır. Höyük ve kurgan (Orta Asya’da) da denilen tümülüs yapma geleneğine sahip ulusların sayısı fazla değildir. Bunlara en çok Anadolu’da, Trakya’da, Orta Asya’da, Rusya’da ve Meksika’da rastlanır.
Mezarın yerini bir tepe ile belirleme geleneğinin bilinen ilk örnekleri Avrasya steplerinde, MÖ 4. binyılın başlarına aittir; kurgan olarak da adlandırılan bu mezar tepelerinin altında ölü, basit bir çukur ya da ahşap bir odaya yerleştirilmiştir. Bu geleneğin, steplerden gelen etkiyle Trakya’ya ilk olarak MÖ 3. binyıl içinde girdiği bilinmektedir. Trakya’nın Tunç Çağı mezar tepeleri, daha sonraki dönemlerin tümülüslerine göre daha basık ve yayvan, çoğu kez de 2–3 m yüksekliğindeki tepeciklerdir; ancak Bulgaristan’da ender olarak yüksekliği 7 metreyi bulanlar da vardır.
İlk Demir Çağ’dan itibaren mezar tepeleri daha sivri ve konik bir biçim almış, dolgularında taş ile birlikte killi toprak da kullanılmıştır. Demir Çağı’nın ilk kısmına tarihlenen mezar tepelerinde yine ayrı bir mezar odası yoktur; ölü toprağa açılmış ve ahşap ile kaplanmış bir odanın içine yatırılmıştır. Orta Demir Çağı’ndan itibaren mezar odası ya da taş lahiti olan gerçek tümülüsler görülmeye başlar. Bu tür tümülüsler için genellikle uzaktan görülebilen sırt ve yamaçlar tercih edilmiştir. İkili ya da üçlü tümülüsler yaygın olmakla birlikte, tümülüs mezarlığı şeklinde sayıları 9 ile 36 arasında değişen gruplara da rastlanmaktadır. Toplu tümülüs mezarlıklarının, daha eski bir kutsal alanın üzerinde yer aldığı görülmektedir.
Bintepe’deki Alyattes’in tümülüsü ile Nemrut Dağı’ndaki tümülüs, Anadolu’nun bilinen en büyük tümülüsleri arasında yer alır. Frigyalılara ait tümülüsler de olmakla birlikte tümülüs yapımı daha çok Lidyalılarda önem kazanmıştır. Aynı bölgede 100 Lidya tümülüsüne rastlanmıştır. Anadolu’nun en büyük tümülüsü olan Alyattes’inkinde 16 tonluk taş bloklar kullanılmıştır. Şamanist Türk ve Moğol boylarında ayrıca, Dünya Dağı’nı temsilen “oba” adı verilen, taş yığınlarından kurgan (yapay tepe) oluşturma geleneği çok yaygındır.
Karaburun Tümülüsü Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Karaburun Tümülüsü’ne ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; İsmail Akan Atila, Sabri Aydal ve Edip Özgür tarafından gerçekleştirilmiş olup “T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
