Neapolis; Antalya ili, Konyaaltı ilçesi sınırları içerisinde, Doyran Mahallesi’nin 2 km kuzeyinde, Kel Dağ ya da Göl Dağ olarak adlandırılan çok sarp, kayalık bir tepe üzerinde Helenistik Dönem’de Pisidya-Likya sınırında kurulmuş, Kelbessos sonrasında Termessos egemenlik alanında peripolion statüsüne sahip askerî bir garnizon kale yerleşimidir. 673 metreye yükselen Kel Dağ tepesinde Termessos adına Akdeniz’e en yakın ilk tepede deniz bağlantısını kuran Neapolis; doğusunda Attaleia, batısında Kelbessos, güneyinde Trebenna, kuzeyinde Termessos ile komşudur.
Neapolis, Beydağları’nın Doyran Vadisi’nin doğu ucundaki son yükseltisi olan ve güneybatıya doğru uzanan 620 m rakımlı Keltepe’nin oldukça sarp batı yamacı üzerinde konumlanmaktadır. Bu tepe halk arasında “Keldağ” ve “Doyranınkeldağ” adlarıyla da anılmaktadır. Doğusunda Antalya Düzlüğü, güneydoğusunda Akdeniz, güneyinde Hurma, güneybatısında Sivridağ, Geyikbayırı, Ahırtaş; batısında İn Önü ve kuzeyinde Güllük Dağı’na kadar uzanan dağlık bir arazi bulunmaktadır. Yerleşim tepesi ile kuzeybatısındaki Sulandız Dağı arasındaki boğazdan akan Zoplan Çayı, yakın çevredeki tek su kaynağıdır. Kalıntılar çok az Helenistik, çoğunlukla Roma ve Doğu Roma dönemlerindendir. Helenistik Dönem öncesiyle MS 7. yüzyıl sonrasından kalıntı görülmez. Termessos adına Akdeniz’e en yakın ilk tepede deniz bağlantısını kurmaktadır. En önemli eserler arasında bir Bizans bazilikası, üç Roma tapınağı, Roma kamu meydanı anıtları, Roma nekropolü ve özellikle sağlam korunmuş konutlar sayılabilir.
Neapolis genel olarak küçük ölçekli bir yerleşim karakteri göstermektedir. Buna rağmen güçlü siyasi ilişkileri ve stratejik konumunun sağladığı avantajlar, yerleşimin şehircilik dokusunda zenginlik yaratmıştır. Nitelikli işçilikli eksedralar ve onurlandırma anıtlarının varlığı, nekropolünün niteliği, tespit edilen kültler ve bunlara ait kutsal alanların varlığı; yerleşimi “kırsal” karakterinden öteye taşıyan ve yerleşimin siyasi, ekonomik, kültürel, dinsel ve teknik seviyesinin anlaşılmasına olanak veren özel örneklerdir. Neapolis Artemis Tapınağı, Termessos teritoryumunda bugüne değin ait olduğu tanrının kesin olarak belirlenebildiği yegâne tapınak olma özelliğine sahiptir. Bölgenin bu açıdan anlaşılmasında büyük önem taşımakla birlikte tam gerçeği de yansıtmamaktadır. Neapolis’in üç antik bölgenin kesiştiği sınırlardaki konumu, önemli kent merkezlerine yakınlığı ve Termessos ile olan bağı dolayısıyla bölgedeki inançlarla ilgili içerikleri sadece kendisini değil, çevresini de ilgilendirmektedir.
Neapolis’le ilgili bilgiler erken seyyahların notlarında yer bulmamıştır. Antik kaynaklarda da adı anılmamıştır. İlk kez Planhol tarafından 1958’de coğrafya çalışması içinde anılmıştır. Prof. Dr. Bülent İplikçioğlu ve Prof. Dr. Vedat Çelgin tarafından 1997 yılı epigrafik araştırmalarında elde edilen 17 yazıt kapsamındaki 3 yazıtın sunduğu verilerden, kentin adının Neapolis olduğu ve Termessos’un peripolion’u olduğu tespit edilmiştir. Bu durumda Kelbessos’tan sonra Termessos’un ikinci bir peripolion’unun varlığı söz konusu olmuştur.
Yerleşimin ilk arkeolojik keşfi 1997 yılında Akdeniz Üniversitesi Arkeoloji Bölümünden Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığındaki ekip tarafından “Bey Dağları Yüzey Araştırmaları” kapsamında gerçekleştirilmiştir. Araştırmalarda keşfedilen yazıt sayısı 20’ye ulaşmıştır. 1997’de kentte yapılan ön tespit çalışmalarının ardından “Bey Dağları Yüzey Araştırmaları”yla 2003 ve 2004 yıllarında detaylı çalışmalar sürdürülmüştür. Yerleşimdeki gözlem ve belgeleme çalışmaları 2005 sezonu ile tamamlanarak elde edilen sonuçlar ulusal ve uluslararası toplantılarda sunulmuş, ön raporlar hâlinde çeşitli biçimlerde yayımlanmıştır. Neapolis, 1997 yılında “I. Derece Arkeolojik Sit Alanı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Neapolis Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Kaynakça:
Çevik, Nevzat. (2021). Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Özdilek, Banu. (2014). Beydağları Yüzey Araştırması. Antakya: Mustafa Kemal Üniversitesi Yayınları.
Fotoğraflar:
Orhan Deniz Kaplan (2019)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Fotoğraflar:
