Kelbessos; Antalya ili, Konyaaltı ilçesi sınırları içerisinde, Antalya’nın yaklaşık 23 km batısında, Saklıkent yolunun 34. km’sinde Ahırtaş (Ağırtaş) mevkisinde Helenistik Dönem’de Pisidya-Likya-Pamfilya kavşağında kurulmuş, Termessos egemenlik alanında peripolion statüsüne sahip askerî bir garnizon kale yerleşimidir. Halk arasında Yelli Armut Sırtı denilen tepenin üzerinde bulunan yerleşim, 1996 yılına kadar “Ağırtaş” adıyla bilinmekte olup Doç. Dr. Vedat Çelgin tarafından gerçekleştirilen yüzey araştırması sırasında bulunan bir yazıtta yerleşimin adının “Kelbessos” olduğu ortaya çıkmıştır.
Kelbessos, Ahırtaş mevkisine yaklaşıldığında yol kenarında görülen lahit kalıntılarından tanınmaktadır. Yerleşimin güneyinde Sarı Göynük Boğazı, kuzeyinde Antalya-Saklıkent yolu yer almaktadır. Kelbessos yerleşimi, tahkimatlı bir yerleşimden çok “demos” niteliğinde bir dağ kalesi yapısındadır. Yerleşimde Helenistik Dönem’den başlayıp Doğu Roma (Bizans) Dönemi’ne kadar uzanan kalıntılar bulunmaktadır. Yerleşim, en parlak zamanını Roma İmparatorluk Dönemi’nde yaşamıştır. Yerleşimde askerî yapılar, dinsel yapılar, az sayıda konut, mezarlar, sarnıçlar ve işlikler tespit edilmiştir.
Kelbessos’taki en önemli yapı, bölge yerleşimlerinde benzeri bilinmeyen bir principiadır. Bu askerî yönetim yapısı, Kelbessos’un siyasal ve kentsel statüsünü yansıtan en önemli mimari belgedir. Agora ve tapınak olabilecek kalıntılar da yerleşimde gözlemlenmiştir. Epigrafik ve arkeolojik bulgular Artemis Kelbessis’in kentin esas tanrısı olduğunu göstermektedir. Phallos kabartmaları ve nişler, dinsel inançlarla ilgili ele geçen diğer verilerdir. Yerleşimin nekropollerinde lahitler, anıt örme mezarlar, khamosorionlar ve yuvarlak kaya ostothekleri bulunmaktadır. Yavaş bir değişim gösteren Kelbessos, gerçek anlamda bir şehirleşme sürecine girmemiş; tüm tarihi boyunca daha çok ikinci derece askerî bir taşra yerleşimi karakteri taşımıştır.
Yerleşimi çevreleyen surlar yapım teknikleri bakımından ele alındığında Helenistik Dönem’de inşa edildiği ifade edilebilir. Kelbessos peripolionunun, Helenistik Dönem’den itibaren Termessos egemenlik alanında sürekli bir garnizon olduğu; hem şehir savunmasının bir kolu hem de gerektiğinde çevredeki kırsal birimlerde yaşayan halkın sığınabileceği güvenli bir kale (phrourion) olarak hizmet verdiği anlaşılmaktadır. Kelbessos, Termessos’a bağlı üç büyük kentten biridir.
Kent içinde güney yamacına doğru kesme taşlardan yapılmış, resmî nitelikli olduğu anlaşılan yapı kalıntıları yer almaktadır. Bu yapıların altında çeşitli lahitler bulunmaktadır. Kente kuzeyden girişte lento üzerinde fallus kazınmış, dört duvarı ayakta duran bir yapı yer almaktadır. Kentin en önemli binasını, Kelbessos yazısının okunduğu kaidenin yer aldığı taş kalıntılarının bulunduğu alan oluşturmaktadır. Kent içerisinde bir sarnıç ve kuzey surlarına bitişik olarak yapılmış alışverişe yönelik yapı kalıntıları yer almaktadır. Sarnıcın hemen üzerinde bir kiliseye veya şapele ait olabilecek kalıntılar yer almaktadır. Tiyatro kalıntısına rastlanmamasına rağmen, kilise kalıntısının doğusunda yer alan yarım ay formundaki yamaç bu fonksiyona uygun görülmektedir. Kentin kuzey suruna bitişik inşa edilen yapılarda zaman zaman ana kayadan yararlanılmış olduğu görülmektedir. Kentin kuzeyinde, güneyinde ve doğusunda taştan lahitler yer almaktadır. Bunlar birkaç basamaklı podyumlar üzerinde yer almakta, genel olarak birçoğunda yazı ve süsleme elemanları bulunmaktadır. Ayrıca kaya oygu (hyposorion) tipi mezarlar da vardır.
Kelbessos üzerindeki ilk arkeolojik yüzey araştırmaları 1996 yılında Prof. Dr. Vedat Çelgin tarafından gerçekleştirilmiştir. Kelbessos, 1997 yılında “I. Derece Arkeolojik Sit Alanı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır. Sonraki dönemde, 2002-2006 yılları arasında Akdeniz Üniversitesi Arkeoloji Bölümünden Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığındaki ekip tarafından “Bey Dağları Yüzey Araştırmaları” kapsamında ziyaret edilerek kapsamlı bir çalışmayla bilim dünyasına kazandırılmıştır.
Kelbessos Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Kaynakça:
Çevik, Nevzat. (2021). Lykia Kitabı: Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Özdilek, Banu. (2014). Beydağları Yüzey Araştırması. Antakya: Mustafa Kemal Üniversitesi Yayınları.
Erdem, Mehmet, Akın Gültekin, Fatih Özdel ve Azize Yener. (2003). Antalya Kültür Envanteri. Antalya: T.C. Antalya Valiliği.
Fotoğraflar:
Orhan Deniz Kaplan (2019)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Fotoğraflar:
