Tahta Mescit Cami (Kadı Mustafa Cami); Antalya ili, Elmalı ilçesi sınırları içerisinde, Tahta Mescit Mahallesi Pınarbaşı Sokak üzerine Osmanlı Devleti Dönemi’nde inşa edilmiş; dikdörtgen planlı, kırma çatılı, kâgir bir camidir. Halk arasında “Yeni Cami” ya da “Halit Hoca Efendi Camisi” adlarıyla da bilinmektedir. Arşiv kayıtlarında ise “Tahta Mescit Camisi” ve “Kadı Mustafa Camisi” isimleri yazılıdır. İnşa tarihi ve banisi bilinmeyen caminin ismiyle ilk kez 1567 yılına ait tahrir defterinde karşılaşılmaktadır. Mescit, bu tarihte bazı dükkân ve para vakıflarından elde edilen 850 akçe ile idare edilmektedir. 19. yüzyılın ilk yarısında mescit olarak kayıtlara geçen vakıf binasında ders verilmekte olup dersiamı Mevlana es-Seyyid Mehmed’dir. Vaaz ve nasihat görevinin ise Mevlana es-Seyyid Mustafa’da olduğu bilgisine ulaşılmıştır. 1840 yılına ait arşiv kaydından; vakfın mütevellisi ve imamı olan Dersiam Hacı Salih Efendi’nin, kıymeti 660 kuruş olan 40 dönüm tarlayı, kıymeti 2.620 kuruş olan 3 kıta değirmeni, kıymeti 1.200 kuruş olan 4 bab dükkânı ve kıymeti 250 kuruş olan 1 dönüm bağı camiye vakfettiği anlaşılmaktadır. 1850’li yıllarda da vakfın mütevellisinin değişmediği; 1855-1856 yıllarına ait vakıf hasılatının 972 kuruş olduğu; 1853-1854 yıllarında da mütevellinin değişmediği ve bu tarihlerde Hacı Salih Efendi ile yapılan muhasebeye göre hasılatın 34,5 kuruş olduğu; 1857-1862 yıllarında mütevellisi bulunan Abdurrahman Halife ile yapılan muhasebeye göre ise hasılatın 1.758,5 kuruş olduğuna dair bilgilere arşiv kaynaklarından ulaşılmaktadır.
Caminin beden duvarları tamamıyla sıvandığı için inşa malzemesi tam olarak tespit edilemese de duvarlardaki çatlaklardan, caminin ahşap hatıllar arasına kerpiç atılarak inşa edildiği söylenebilir. Caminin pencere çerçevelerinde, harime giriş kapısında ve mükebbireyi andıran bölümde ahşap malzeme kullanılmıştır. Caminin kırma çatısı, ahşap iskelet üzerine alaturka kiremitle kaplanmıştır. Dikdörtgen planlı caminin üstünü sundurmalı bir kırma çatı örtmektedir. Caminin kuzeydoğu cephesinde, harime giriş kapısının hemen yanında çeşme nişi bulunmaktadır. Caminin beden duvar kalınlığı 0,57 metredir. Caminin kuzeydoğu cephesi, daha sonradan inşa edilen bir konut tarafından kapatılmıştır. Batı cephesi ise sağır tutulmuştur. Bu cephede üst örtünün yıkılmasından dolayı malzeme harimin içerisine dolmuştur; harim içinde oluşan yamukluk da bundan kaynaklanmaktadır. Doğu cephede, hafif güneye kaydırılmış dikdörtgen formlu iki adet pencere bulunmaktadır. Cephenin kuzey köşesinde ise bir adet çeşme nişi ve harime giriş kapısı; kapının hemen üzerinde ise daha küçük boyutlarda, dikdörtgen formlu bir adet pencere yer almaktadır. Kuzeydoğu köşeye ise dışa taşkın şekilde mükebbireyi andıran bir uygulama konumlandırılmıştır. Günümüzde işlevini kaybetmiş olan sivri kemerli çeşme, yapıya bağımlı olarak tasarlanmıştır.
Harime; doğu cephenin kuzeyine kaydırılmış köşedeki kapıdan girildikten sonra, güney yöne doğru konumlandırılmış altı basamaklı merdivenle çıkılmaktadır. Harim, 7,70 x 5,05 metre ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Harimin üzeri ahşap düz tavanla örtülmüş olup tavan merkezi 1,95 metre çapındaki sembolik bir kubbeyle hareketlendirilmiştir. Harim duvarları süsleme bakımından yalın tutulmuştur. Harim içi, sadece doğu duvarına açılan iki adet dikdörtgen formlu ve yuvarlak kemerli pencereyle aydınlatılmaktadır. Caminin mihrabı, güney duvarın merkezine konumlandırılmıştır. Mihrap nişi derinliği 0,47 metredir. Mihrabın hemen batısında, orijinal olmayan ve tamamıyla ahşaptan yapılmış minber yer almaktadır. Vaaz kürsüsü, harimin güneydoğu köşesine konumlandırılmış olup yerden yaklaşık 1,60 metre yüksek tutulmuştur. Maşrabiye tekniğiyle işlenmiş ahşap çıtalarla sınırlandırılan vaaz kürsüsü orijinaldir.
Batı harim duvarı sağır tutulmuştur. Üst örtünün çökmesinden dolayı harimin güneybatısı, kadınlar mahfiline kadar kontrplaklarla yamuk bir şekilde bölünmüştür. Harimin kuzeyinde, harimden iki basamak yüksek tutulan ve ahşap bir paravanla sınırlandırılmış kadınlar mahfili bulunmaktadır. Mahfile, harime giriş kapısının kuzeyindeki dört basamaklı merdivenle çıkılarak düz lentolu bir kapıdan girilmektedir. Mahfil, 5,46 x 3,90 metre ölçülerinde dikdörtgen planlı olup süsleme açısından yalın bırakılmıştır. Kadınlar mahfiline giriş kapısının hemen karşısında yer alan düz lentolu kapı, mükebbireyi andıran bir balkon uygulamasına açılmaktadır.
İnşa tarihi ve banisi bilinmeyen caminin, 16. yüzyıla ait bir belgede ismi geçse de muhtemelen yıkılarak daha sonraki yıllarda aynı isimle yeniden inşa edildiği düşünülmektedir. Caminin bugünkü plan özellikleri, tavan döşemesi ve vakıf kayıtları incelendiğinde; eserin 19. yüzyıl dönem özelliklerini taşıdığı söylenebilmektedir. Ancak plandan da anlaşılacağı üzere, caminin batı duvarında yoğun bir asimetri söz konusudur.
Tahta Mescit Cami (Kadı Mustafa Cami) Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü
T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı
T.C. Antalya Müftülüğü
T.C. Elmalı Müftülüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Tahta Mescit Cami (Kadı Mustafa Cami)’ye ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Serkan Kılıç tarafından gerçekleştirilmiş olup “Elmalı’daki Ahşap Tavanlı Cami ve Mescitler (Osmanlı Dönemi)” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
