Kandilzade Hasan Sıtkı Bey Konağı; Antalya ili, Elmalı ilçesi sınırları içerisinde, İplikpazarı Mahallesi Binbaşılar mevkisi üzerinde yer alan, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başında cereyan eden tarihsel olaylarda büyük rol oynamış olan Hasan Sıtkı Bey tarafından yaptırılmış konaktır. Kandilzade lakabıyla tanınan Hasan Sıtkı Bey’in aslen soyadı Yağcıkandiloğlu olmakla birlikte bugün ailesi Pırıltı soyadını kullanmaktadır. Yağcıkandiloğlu soyadının önce “Yuhacıkandil” olduğu; Hasan Sıtkı Bey’in Antalya sokaklarına kandil yaptırdığı için bu lakabın verilmiş olabileceği, ailenin daha sonra aldığı Pırıltı soyadının ise Hasan Sıtkı Bey’in hizmetlerinden dolayı Atatürk tarafından verildiği aile üyeleri tarafından belirtilmektedir.
Hasan Sıtkı Bey, aldığı iyi eğitimin ardından Antalya ve Akseki’de önemli görevlere atanmıştır. 1887’den 1895’e kadar Elmalı’da çeşitli üst düzey görevlerde bulunmuş; bu tarihten 1899’a kadar kendi çiftliğinde çalışıp ticaretle uğraşmıştır. Cumhuriyet’in II. Dönem milletvekili seçimlerinde Antalya Milletvekili olan ve görev alan Hasan Sıtkı Yağcıkandiloğlu, parlamento sonrası emekli olmuş ve 20.12.1933 tarihinde vefat etmiştir.
Elmalı kent merkezinde, İplik Pazarı Mahallesi’nde Ömer Paşa Camisi’ne açılan Baharlar Geçidi’nde, 7 numarada yer alan ve büyük bir arsa üzerine inşa edilen yapı iki katlı olup orta sofalı plan şeması göstermektedir. Ana cephesi sokakla sınırlıdır ve giriş kapısı bu cephenin ekseninde yer almaktadır. Kapıya çift taraflı simetrik yerleştirilmiş merdivenlerle ulaşılmaktadır. Giriş kapısının üzerinde birinci kat sofasının cumbası üçgen alınlıkla son bulmaktadır. Yakın bölgelerde, özellikle Antalya’daki konakların ön cephelerinde pencere alınlıkları, saçak altları ve cumba altlarının bezendiği görülmektedir. Bu türde cephe bezemesine Elmalı’da bir tek yapıda rastlanmıştır; ancak bu, diğer konaklarda olmadığı anlamına gelmemektedir. Zamanın tahribatı ve sürekli yenilenen tamiratlar neticesinde yok olmaları da mümkündür. Bugünkü durumda Hasan Sıtkı Bey Konağı cephe bezemeleri için kesin bir öngörüde bulunmak mümkün değildir.
Çift kanatlı ahşap kapının üzerindeki yatay dikdörtgen formlu tepe penceresi, daha önce de sözü edilen estetik ferforje ile hareketlendirilmiş olup alt kısmında yarım daire içerisinde Arapça harflerle “Allah” yazısı okunmaktadır. Konağın doğu beden duvarlarının bitiminde çift kanatlı ahşap bir giriş kapısı daha bulunmaktadır. Bu kapı bahçeye açılmaktadır. Kapının iki kanadında da yine Elmalı geleneksel konutlarında sıkça görülen kapı tokmakları mevcuttur.
Güneyde yer alan ana giriş kapısından, kuzey-güney doğrultusundaki zemin kat sofasına girilmekte olup aynı aks üzerinde kuzey eksende bahçeye açılan çift kanatlı ahşap bir kapı bulunmaktadır. Duvarlar sade boyalıdır. Sofanın tavanı düz ahşap örtülüdür. Tavanda kuzey yönünde eksene yakın dairesel, güney köşeye yakın ise yıldız formlu iki ahşap göbek mevcuttur. Göbekler çıtakâri tekniği ile yapılmıştır. Tavan tamamen kahverengi yağlı boya ile boyandığından göbeklerin özgününde bezemeli olup olmadığı anlaşılamamaktadır.
Sofanın iki kanadı hemen hemen eşit boyutlu üçer mekâna bölünmüştür. Batıdaki üç mekâna eksenlerde yer alan ahşap kapılarla giriş sağlanır. Kapılar çift kanatlı ve yatay tepe pencerelidir. Elmalı’daki diğer konutlarda sıkça görülen oymalı veya kabartmalı örneklerin yanında oldukça sade görünümlüdür.
Mekânın kuzey duvarını tamamen kaplayan kapaklı ve nişli, ahşap sade bir dolap mevcuttur. Bu katta yer alan mekânların pencereleri; yüksek, yuvarlak kemerli, bezemesiz ve sade nişlerin içerisinde yer almaktadır. Dikdörtgen formlu pencereler ahşap malzemeden yapılmıştır.
Zemin katta yuvarlak bir ocak nişi yer almaktadır. Ocak son derece sade bir kurulum arz etmektedir. Konağın tek bezemeli ve en gösterişli bölümü zemin kattaki Z02 mekânıdır. Mekânın çift kanatlı giriş kapısı da görünüşü itibarıyla konağın kapıları arasında tek özgün kapı niteliğini korumaktadır.
Sokağa bakan güney duvarda eksene paralel birer ve doğu duvarda yaklaşık eksende bir olmak üzere, derin yuvarlak kemerli niş içerisinde yer alan üç adet dikdörtgen formlu pencere mekânı aydınlatmaktadır. Konağın tüm tavanları düz ahşap iken bu mekânda düz tavan dört tarafından kademelendirilip ince yivli bir bordürle hareketlendirilmiştir. Merkezinde çıtakâri teknikle yapılmış sekiz kollu yıldız ve yıldızın içinde stilize yapraklardan oluşmuş çiçek formlu bir göbek mevcuttur.
Mekânın kuzey duvarı ahşap kapaklı bir yüklükle kaplanmıştır. Yüklüğün ortasında, duvarın ekseninde yarım daire formlu yüksek bir niş mevcuttur. Yuvarlak kemerli nişin iki kenarının dış yüzlerinde dörder küçük niş yer almaktadır. Nişin yuvarlak kemerinin üstü; tuğla ve taş almaşık örgü görüntüsü verilerek boyanmıştır. Mekânın tüm duvarları, bu yüklüğün üst hizasında kare; diğer duvarlarda dikey dikdörtgen panolar halinde bölünmüştür. Bu uygulama pencerelerin kemerleri üzerinde de devam etmektedir. Panoların sınırları hafif dışa taşkın ince profillerle belirlenmiştir. Tüm panoların yüzeyleri mermer görünümü verecek şekilde boyanmıştır.
Osmanlı sanatının 19. yüzyılında; barok ve rokoko süslemeler çok defa mermere işlenmiş; özellikle çeşme ve sebillerdeki bu tarz mermer kabartmaların birçoğu boya ve varak altınla bezenmiştir. Bu teknikte desen, herhangi bir ara madde kullanılmadan direkt olarak boya veya varak altınla mermer üzerine uygulanmıştır. Kullanılan boya malzemesi tutkallı veya yağlı boya türündendir. Mermerin parlaklığı boyalara yansıyarak çok canlı bir görünüm kazandırmaktadır.
Mermerin az bulunduğu ya da bu tekniğin pahalı olduğu durumlarda, yüzeyleri mermer görünümü vererek bezemek daha uygun görülmüştür. Bu çeşit bezemeler gerek başkent İstanbul’da gerekse taşrada kullanılmıştır. Örneğin 19. yüzyıl sonuna tarihlenen Yozgat Başçavuş Camisi’nin harim duvarlarının alt seviyesindeki dikdörtgen panolar ve bu panoların içinde yer alan daire motifleri de sanki duvarların alt kotlarının mermer ile kaplandığı hissini uyandırmaktadır.
Bu panolarla tavan saçağının arası, tüm mekânda geniş bir bordürle çevrelenmiştir. Bordürün içi; ana motifleri dairesel bir madalyonun iki yanına simetrik olarak yerleştirilmiş girift, stilize bitkisel motif kartuşlarından oluşmaktadır. Bordürü üst seviyede yumurta dizilerinden, alt seviyede ise zencirek motifli birer sıra ince bordür sınırlamaktadır. Mekân tavanının altında yer alan bordür gibi, özellikle Batılılaşma Dönemi’nde bu çeşit motiflerin ardışık olarak sıralandığı bordürleri sıklıkla görmek mümkündür.
Zemin kat güneybatı köşedeki mekânda (Z07) da yine geleneksel konutların önemli bir parçası olan ahşap yüklük ve gusülhane yer almaktadır. Mekânın kuzey duvarını tamamen kaplayan ahşap yüklüğün üzerinde korkuluklu musandra mevcuttur. Bunun dışında mekân oldukça sade ve badanalıdır. Tavan da düz ve sadedir.
Birinci kat sofası düz ahşap tavanlı olup göbek mevcut değildir. Duvarları sade beyaz badanalıdır.
Birinci katın mekânlarının tamamı da sade bir kuruluştadır. Sadece sofanın doğusunda yer alan 102 ve 103 numaralı mekânların düz ahşap tavanlarının merkezinde yer alan göbekler, bu kattaki yegâne bezeme unsurlarını oluşturmaktadır. 102 numaralı mekânın kare ahşap tavanı, ışınsal çıtaların çakılmasıyla daire formuna dönüştürülmüştür. Göbekte ise ahşap stilize yaprak motifleri ajur tekniği ile biçimlendirilerek göbek hareketlendirilmiştir. 103 numaralı mekânın tavanındaki göbek ise zemin kattakilere benzer şekildedir: Düz ahşap tavanın merkezinde çıtakâri tekniği ile sekiz kollu yıldız motifi oluşturulmuştur.
Birinci kat mekânları bunun dışında oldukça sadedir. Bu katta da zemin katta olduğu gibi geleneksel konutlarda işlevsel olarak kullanılan elemanlar görülmektedir. 104 numaralı odanın kuzey duvarında eksende yuvarlak kemerli bir ocak nişi, ocağın iki yanında da simetrik olmayan birer tek kanatlı kapağı olan ahşap dolap yer almaktadır. Dolapların hemen üzerinde tüm duvar boyunca sade bir sergen uzanmaktadır. Bu ögelerin tamamı bezemesiz ve sadedir.
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün 20.05.2004 gün ve 6292 sayılı kararı ile tescillenen konak, Elmalı Kültür Turizm ve Dayanışma Derneği’nce satın alınmış; restorasyonu Antalya Valiliği tarafından yaptırılmıştır.
Kandilzade Hasan Sıtkı Bey Konağı Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Kandilzade Hasan Sıtkı Bey Konağı’na ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; İpek İpekçioğlu tarafından gerçekleştirilmiş olup “Antalya İli Elmalı İlçesi Kandilzade Hasan Sıtkı Bey Konağı Sanat Tarihi Raporu” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
