Mikhail Archangelos Kilisesi; Antalya İli, Alanya İlçesi sınırları içerisinde, Tophane Mahallesi Kapu Mevkii üzerine Alanya’da yaşayan Rumlar tarafından 1888 yılında inşa edilmiş, doğu-batı yönünde uzanan, dikdörtgen planlı yüksek duvarların çevrelediği bir kilisedir. Alanya halkı tarafından; “Büyük Rum Kilisesi” adıyla bilinmektedir. Kapı üzerinde yer alan yazıtına göre 1888 yılında inşa edilen kilisenin mimarı ve banisi bilinmemektedir.
Eğimli bir arazi üzerine, moloztaş malzemeden tek nefli olarak inşa edilen kilisenin üst örtüsü günümüze ulaşamamıştır. Yapının güney cephesi giriş cephesini oluşturmakla birlikte dikdörtgen kesitli olduğu düşünülen üç adet pencere açıklığına sahiptir. Kuzey cephede dikdörtgen bir avlu yer almaktadır. Bu cephede naosa girişi sağlayan bir kapı ile dört adet pencere yer almaktadır. Batı cephede narteks bölümü bulunmaktadır. Apsis ise doğu cephede yarım daire şeklindedir. Apsis kısmındaki grafiti çizimleri dikkat çekicidir. Kilise tek bir mekandan ibaret olmakla birlikte bir sarnıç ve müştemilatı bulunmaktadır. Naosa giriş güney ve kuzey cephelerde yer alan kapılardan sağlanmaktadır. Dikdörtgen planlı, tek nefli naosun örtüsü günümüze ulaşamamıştır. Kalan izlerden hemen yanında yer alan aynı plan tipine sahip Hagios Konstantionos Kilisesi’nin durumu göz önüne alındığında, bu yapının üzeri de sivri tonoz ile örtülü olmalıdır. Ayrıca, bema bölümünden iz kalmamakla birlikte apsis yarım daire şeklindedir. Yapıda herhangi bir süsleme unsuru bulunmamaktadır. Kiliseye giriş kapısı üzerinde H.1308 tarihi okunmaktadır. Yazıda meydana gelen bozulmalar nedeniyle kilise ile ilgili yapılan çalışmalarda söz konusu tarih 1838 ve 1888 olarak okunmuştur. Kilisenin giriş kapısı günümüzde kapalıdır.
Devlet arşivlerinde yapı hakkında detaylı bilgilere ulaşılmaktadır. Buna göre R.1 Şubat 1307 / H.16 Recep 1309 yılına ait belge, Alanya’nın sur içinde konumlanan ve zaman içinde tavanı toprak olduğundan çökerek Hristiyan Rum tebaanın ibadet etmesine engel olan Cebrail ve Aya Elena Manastırları’nın tamiri için bölgenin Hristiyanları adına Osmanlı’ya arzuhal yazan bir vekilin mektubunu içermektedir. Vekil daha fazla tehlikeli hale gelmeden tamirin toprak tavan yerine kiremitli yapılması için gerekli para olan 10000 kuruşun kendi milletlerinden zengin kişilerin yardımıyla toplandığını ve gerekli ustaların manastırları incelediklerini belirtmektedir. Daha sonra 97 kişinin isimleri ve yardım miktarları tablo halinde verilmiş olup devamında gelen belgeden ise tamir için kullanılacak 10000 kuruşun nerelere nasıl harcanacağının listesi verilmiş ve Yorgi Usta ile Sekman Usta isimleri tamiratı yapacak ustalar olarak belirtilmiştir. Belge trafiği gerekli izinlerin bir üst makamına sevk edilmesi şeklinde devam etmektedir. Son olarak H.22 Muharrem 1310 / R.3 Ağustos 1308 (M. 16 Ağustos 1892) tarihinde Divan-ı Hümayun’da görüşülerek yapı tamirat izinin verildiği belirtilmektedir. Devlet arşivlerindeki belgelere göre Alanya Kalesi’nde önceden inşa edilmiş olan ancak onarıma ihtiyaç duyan iki kilise H.1310 / M. 1892-1893 yıllarında onarım görmüştür.
Archangelos/Archangeloi ya da Türkçe karşılığıyla baş melekler Hıristiyan dogmatik literatürde kutsanan bir melek grubudur. Bizans/Ortodoks mimarlık kültüründe bunlardan Gabriel ve Mikhael Raphael’e kıyasla çok daha sık kilise/şapel unvanlarında izlenilmektedir. Bu ikisinden de daha çok tercih edilen Mikhael olmuştur. Bizans literatüründe Archangelos unvanının çoğu zaman zımnen sadece Mikhael’i işaret ettiğine dönük yerleşik bir kabulden bahseden araştırmacılar bulunmaktadır. Bu sebeple belgelerde geçen kiliselerden birisi Mikhail Archangelos Kilisesi olmalıdır. Elena ismiyle anılan ise Hagios Konstantionos Kilisesi olmalıdır. Kaynaklarda söz konusu kilisenin “Helena” olarak da adlandırıldığı belirtilmektedir. Belge ve bilgiler ışında kilisenin inşa tarihi hakkında verilen tarihlerden 1838 yılı mümkün görünmemektedir. Kilisenin yakınlarında bulunan Hagios Konstantionos Kilisesi 1839 yılında yapılmış olup bir sene sonra aynı yerde ikinci bir kilisenin inşası mümkün görünmemektedir. Kilise için 1888 tarihi inşası için daha uygun görünmektedir. 1888 yılında inşa edilen kilise 1892-1893 yıllarında Hagios Konstantionos Kilisesi ile birlikte onarılmıştır. Kilise inşa edilmesinin üzerinden henüz kısa bir süre geçmiş olmasına rağmen 1856 Islahat Fermanı ile birlikte gayrimüslimlere tanınan haklar çerçevesinde onarım imkânından yararlanmış, yakın mesafede bulunan Hagios Konstantionos Kilisesi’nin onarımı gündeme gelmişken, bu kilisenin de bazı eksikliklerinin tamamlanması, bozulan kısımlarının onarılması sağlanmıştır. Mikhail Archangelos Kilisesi, 1999 yılında Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Adres:
Tophane Mahallesi, Alanya/Antalya
Mimari Çağ:
Rum
Bugünkü Kullanımı:
Kilise
Koruma Durumu:
Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı
İlgili Kurum:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Ziyaret Tarihi:
01.07.2023
Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ait tüm görsellerin yayın hakları Orhan Deniz KAPLAN’a aittir. Sitemizde yer alan görseller, Orhan Deniz KAPLAN’dan izin alınmadan çoğaltılamaz, dijital ve basılı hiçbir mecrada yayınlanamaz.
Mikhail Archangelos Kilisesi hakkında yer alan araştırma ve bilimsel sonuçlara ilişkin veri, görsel ve değerlendirmeler; Esra TAY ve Kubilay YEĞİN’e ait olup, yazı kaynağı Tanzimat Sonrası Antalya Sancağı’nda Kilise İnşaları ile T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri kitabından alıntılanmıştır. Yazı içeriği yukarıda ismi yazılı araştırmacıdan izinsiz çoğaltılamaz, dijital ve basılı hiçbir mecrada yayınlanamaz.
antalyakulturenvanteri.com’da yer alan envanter bilgileri kaynak gösterilmeden izinsiz çoğaltılamaz, dijital ve basılı hiçbir mecrada yayınlanamaz.
Harita:
Yorum Yazın