Mikhail Archangelos Kilisesi; Antalya ili, Alanya ilçesi sınırları içerisinde, Tophane Mahallesi Kapu mevkisinde Alanya’da yaşayan Rumlar tarafından 1888 yılında inşa edilmiş, doğu-batı yönünde uzanan ve dikdörtgen planlı yüksek duvarların çevrelediği bir kilisedir. Alanya halkı tarafından “Büyük Rum Kilisesi” adıyla bilinmektedir. Giriş kapısı üzerinde yer alan yazıtına göre 1888 yılında inşa edilen kilisenin ilk mimarı ve banisi kesin olarak bilinmemektedir.
Eğimli bir arazi üzerine moloz taş malzemeden, tek mekân ve tek nefli olarak inşa edilen kilisenin üst örtüsü günümüze ulaşamamıştır. Yapının güney cephesi ana girişi oluşturmakla birlikte, dikdörtgen kesitli olduğu düşünülen üç adet pencere açıklığına sahiptir. Kuzey cephede ise dikdörtgen bir avlu yer almaktadır; bu cephede naosa (kutsal alan) girişi sağlayan bir kapı ile dört adet pencere bulunmaktadır. Batı cephesinde narteks (giriş bölümü) yer alırken, apsis bölümü doğu cephesinde yarım daire şeklindedir. Apsis kısmındaki tarihî grafiti çizimleri oldukça dikkat çekicidir. Yapının bünyesinde bir sarnıç ve müştemilat da yer almaktadır. Kalan izlerden ve hemen yakınında bulunan aynı plan tipindeki Hagios Konstantinos Kilisesi’ndeki durumdan yola çıkılarak, bu yapının üzerinin de sivri tonoz ile örtülü olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca bema (altar alanı) bölümünden iz kalmamakla birlikte apsis yarım daire formundadır ve yapıda yoğun bir süsleme unsuru bulunmamaktadır. Kiliseye giriş kapısı üzerinde H. 1308 tarihi okunmaktadır. Ancak yazıda meydana gelen bozulmalar nedeniyle kilise üzerine yapılan çalışmalarda bu tarih, kimi araştırmacılar tarafından 1838, kimilerince de 1888 olarak yorumlanmıştır. Kilisenin giriş kapısı günümüzde kapalıdır.
Devlet arşivlerinde yapı hakkında detaylı bilgilere ulaşılmaktadır. Buna göre R. 1 Şubat 1307 / H. 16 Recep 1309 tarihli belge; Alanya’nın sur içinde konumlanan ve zamanla toprak tavanının çökmesi nedeniyle Hristiyan Rum tebaanın ibadet etmesine engel olan Cebrail ve Aya Elena Manastırları’nın tamiri için bölge Hristiyanları adına Osmanlı Devleti’ne arzuhal yazan bir vekilin mektubunu içermektedir. Vekil; yapının daha tehlikeli bir hâle gelmeden, toprak tavan yerine kiremitli olarak tamir edilmesi için gerekli olan 10.000 kuruşun, kendi cemaatlerinin ileri gelen zenginlerince toplandığını ve ustaların manastırları incelediğini belirtmektedir. Belgenin devamında 97 kişinin isimleri ile yardım miktarları tablo hâlinde sunulmuş; bu bütçenin nerelere harcanacağı listelenerek tamiratı gerçekleştirecek kişiler olarak Yorgi Usta ve Sekman Usta isimleri verilmiştir. Resmi yazışmaların ardından H. 22 Muharrem 1310 / R. 3 Ağustos 1308 (M. 16 Ağustos 1892) tarihinde Divan-ı Hümayun’da görüşülerek yapıya tamirat izni verilmiştir. Bu belgelere göre Alanya Kalesi’nde önceden inşa edilmiş olan ancak onarıma ihtiyaç duyan bu iki kilise, H. 1310 / M. 1892-1893 yıllarında kapsamlı bir onarım görmüştür.
Archangelos/Archangeloi, yani Türkçe karşılığıyla “baş melekler”, Hristiyan dogmatik literatüründe kutsanan bir melek grubudur. Bizans ve Ortodoks mimarlık kültüründe bu meleklerden Cebrail (Gabriel) ve Mikail (Mikhael), Rafael’e (Raphael) kıyasla kilise ve şapel isimlerinde çok daha sık karşımıza çıkmaktadır. Bu ikisi arasında da en çok Mikail ismi tercih edilmiştir. Bizans literatüründe “Archangelos” unvanının çoğu zaman doğrudan Mikail’i işaret ettiğine dair yerleşik bir kabul bulunmaktadır. Bu sebeple arşiv belgelerinde geçen kiliselerden birisi Mikhail Archangelos Kilisesi, diğeri (Elena ismiyle anılanı) ise Hagios Konstantinos Kilisesi olmalıdır; nitekim kaynaklarda bu kilisenin “Helena” olarak da adlandırıldığı belirtilmektedir.
Belgeler ve veriler ışığında, kilisenin inşa tarihi olarak öne sürülen 1838 yılı pek mümkün görünmemektedir. Yakınlardaki Hagios Konstantinos Kilisesi 1839 yılında yapılmış olup bir sene sonra aynı mevkide ikinci bir kilisenin sıfırdan inşası hayatın olağan akışına uygun değildir. Dolayısıyla kilise için 1888 tarihi çok daha uygundur. 1888 yılında inşa edilen kilise, 1892-1893 yıllarında Hagios Konstantinos Kilisesi ile birlikte onarılmıştır. Yapı, inşa edilmesinin üzerinden henüz kısa bir süre geçmiş olmasına rağmen, 1856 Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere tanınan haklar çerçevesinde onarım imkânından yararlanmıştır. Komşu kilisenin onarımı gündeme gelmişken bu kilisenin de bazı eksiklikleri tamamlanmış ve bozulan kısımları yenilenmiştir. Mikhail Archangelos Kilisesi, 1999 yılında “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Mikhail Archangelos Kilisesi Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
Mikhail Archangelos Kilisesi’ne ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Esra Tay tarafından gerçekleştirilmiş olup “Tanzimat Sonrası Antalya Sancağı’nda Kilise İnşaları” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
