Hagios Konstantinos Kilisesi; Antalya ili, Alanya ilçesi sınırları içerisinde, Tophane Mahallesi’nin güneyinde, Kalealtı mevkii 417 ada 2 parsel üzerinde yer almaktadır. Yapı, 19. yüzyılda Alanya’da yaşayan Rumlar tarafından inşa edilmiş, kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu ve dikdörtgen plan şemasına sahip bir kilisedir. Günümüzde harap durumda olan kilisenin kapı ve pencere açıklıkları, beden duvarları ile örtüsünün bir kısmı yıkılmıştır. İnşa tarihi, banisi ve mimarı kesin olarak bilinmeyen yapı, Alanya halkı tarafından “Hagios Konstantionos Kilisesi” adıyla anılmaktadır.
Eğimli bir arazi üzerine, moloz taş malzemeyle inşa edilmiş olan yapının kalan izlerinden, üzerinin orijinalinde sivri tonoz ile örtülü olduğu anlaşılmaktadır. Güneybatı cephesinde üç pencere ve bir kapı izine rastlanmakta olup yapıya ana girişin muhtemelen bu cepheden sağlandığı düşünülmektedir. Kuzeydoğu cephesi, arazinin eğiminden dolayı toprağa yaslanmış durumdadır ve bu nedenle sağır bırakılmıştır. Güneydoğu cephede ise bir adet kapı açıklığı bulunmaktadır. Kuzeybatı cephe de tıpkı kuzeydoğu cephe gibi sağır olup apsis yarım yuvarlağı, beden duvarlarından dışarıya taşıntı yapacak şekilde bu cephede gözlemlenmektedir.
Kilisenin naosuna giriş, güneybatı ve güneydoğu cephelerde yer alan kapılardan sağlanır. Dikdörtgen planlı, tek nefli naosun üzeri sivri tonozla örtülüdür. Büyük oranda yıkılmış olan bu mekânda, geçmişte bir galeri katının bulunduğuna dair mimari izler mevcuttur; ancak galeri katına çıkışı sağlayan merdivenler günümüze ulaşamamıştır. Bema bölümünden belirgin bir iz kalmamakla birlikte, apsis yarım daire şeklindedir. Yapı içerisinde freskoların varlığına işaret eden izler bulunsa da günümüzde kilisede herhangi bir süsleme unsuru seçilememektedir.
Kilise üzerinde orijinal bir inşa kitabesi yer almamaktadır. Buna karşın yapı üzerine yapılan bilimsel çalışmalarda, Hagios Konstantinos Kilisesi’nin 1839 yılında Rum cemaati tarafından inşa edildiği bilgisi mevcuttur. Alanya Kalesi’nde yürütülen yüzey araştırmalarında tescilsiz veya isimsiz olarak işlenen yapı, mimari özellikleri doğrultusunda 19. yüzyıla tarihlendirilmiştir.
Devlet arşivlerinde yapıya dair detaylı belgelere ulaşmak mümkündür. R. 1 Şubat 1307 / H. 16 Recep 1309 tarihli bir belge; Alanya’nın sur içinde konumlanan ve zamanla toprak tavanının çökmesi sebebiyle Hristiyan Rum tebaanın ibadet etmesine engel olan Cebrail ve Aya Elena manastırlarının tamiri için, bölge Hristiyanları adına Osmanlı makamlarına arzuhal yazan bir vekilin mektubunu içermektedir. Vekil; yapının daha tehlikeli bir hal almaması adına onarımın toprak tavan yerine kiremitli olarak yapılmasını, bunun için gerekli olan 10.000 kuruşluk meblağın kendi cemaatlerinin ileri gelen zenginleri tarafından toplandığını ve gerekli ustaların manastırlarda inceleme yaptığını belirtmektedir. Belgenin devamında 97 kişinin ismi ve yaptıkları yardım miktarları tablo halinde sunulmuş; tamirat için kullanılacak 10.000 kuruşun harcama kalemleri listelenerek tamiratı üstlenecek kişiler olarak Yorgi Usta ve Sekman Usta isimleri zikredilmiştir. Resmi yazışma trafiğinin ardından, H. 22 Muharrem 1310 / R. 3 Ağustos 1308 (M. 16 Ağustos 1892) tarihinde konu Divan-ı Hümayun’da görüşülerek gerekli tamirat izni verilmiştir. Bu belgelere göre, Alanya Kalesi’nde önceden inşa edilmiş olan ancak onarıma ihtiyaç duyan iki kilise H. 1310 / M. 1892-1893 yıllarında kapsamlı bir onarım görmüştür.
Resmi kayıtlarda onarım gören bu kiliseler “Cebrail” ve “Elena” olarak geçmektedir. Literatürde Cebrail adına inşa edilen kiliseler “Archangelos” olarak isimlendirilir. Bu sebeple belgelerde adı geçen ibadethanelerden birinin Mikhail Archangelos Kilisesi, diğerinin ise Elena ismiyle anılan Hagios Konstantinos Kilisesi olduğu anlaşılmaktadır. İmparator Büyük Konstantin ve annesi Helena, Bizans kronolojisinde kilise tarafından birlikte kutsanarak aziz ilan edilmiştir. Bu dinsel gelenek, Osmanlı Ortodoks cemaati tarafından da korunmuş ve Ortodoks kilise yortu takviminin yanı sıra kilise unvanlarında sıklıkla yaşatılmıştır. Kaynaklar da söz konusu kilisenin “Helena” olarak adlandırıldığını doğrulamaktadır. Elde edilen tüm belge ve bilgiler ışığında, yapının 1839 yılında inşa edildiği ve 1892 yılında geniş çaplı bir onarımdan geçtiği kesinleşmektedir. Hagios Konstantinos Kilisesi, 2007 yılında “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Hagios Konstantionos Kilisesi Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
Hagios Konstantionos Kilisesi’ne ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Esra Tay ve Kubilay Yeğin tarafından gerçekleştirilmiş olup “Tanzimat Sonrası Antalya Sancağı’nda Kilise İnşaları ” ile “T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri” adlı eserlerden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
