Aksu Çayı Köprüsü; Antalya ili, Aksu ilçesi sınırları içerisinde, Antalya-Serik karayolu üzerinde Erken Cumhuriyet Dönemi’nde yaptırılmış; günümüzde taşıt ve yaya trafiğine kapalı, altı ayaklı bir köprüdür. Köprü, yapım tekniği sebebiyle “Bowstring Köprüsü” adıyla da anılmaktadır. Kenar ayakları taştan, diğer bölümleri ise ahşap malzemeden yapılan mevcut köprünün 1914 ve 1930 yılında çıkan yangınlarda yıkılmasının ardından; 25 Ağustos 1930 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Ulu Önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk tarafından çıkarılan kararname ile köprünün bayındırlık birimlerince yeniden yaptırılması kararlaştırılmıştır.
Köprü projesi öncesinde zemin inceleme çalışmaları yapılmış; zeminin nehir yatak tabanından itibaren 7 metre derinliğe kadar ince kum ve çakıl, sonrasında da kalın bir kil tabakasından oluştuğu anlaşılmıştır. Sel zamanlarında suların 8,5 metreye kadar yükselerek ovayı geniş bir alanda kapladığı görülünce köprü orta açıklığının en az 40 metre yapılması uygun görülmüştür.
Düz bir ova üzerinde bulunan yol seviyesini yükseltmemek ve zeminin yeterli taşıma kapasitesi olmadığı düşünülerek köprü mimarisinde kemer köprü tipi uygun bulunmamıştır. Bu sebeple köprünün orta gözünün çelikten yapılması düşünülmüştür. Dışarıdan malzeme getirilmesi, aynı zamanda köprünün çelik ve betonarme olarak iki kısmı için ayrı ayrı ihale edilmesi, iki ayrı müteahhit bulma zorunluluğu ve yapımın daha pahalıya çıkacağı dikkate alınarak bu seçimden de vazgeçilmiştir.
Köprünün tamamının betonarme ve en uygun tip olarak da kuşak kemer (bowstring) şeklinde projelendirilmesi uygun bulunmuştur. Köprü ayaklarının yüksek olması ve temelleriyle birlikte maliyetinin artması sebebiyle köprü manzarasının estetik olmayacağı düşünülerek orta açıklığın konsol yapılmasına karar verilmiştir. Böylece ana açıklığın kemer ve gergi boyutları da azaltılmıştır.
Köprü, Aksu Çayı üzerine; 15,60 metre, bundan sonraki 18,90 metre ve ana açıklık 42 metre olmak üzere beş açıklıklı olarak kurulmuştur. Ayakların oturma yapma olasılığına karşın 18,90 metrelik açıklık Gerber kirişi şeklinde tasarlanmıştır. Köprünün eski kenar ayaklarının kaldırılması sırasında, var olan temeller düşünülenden daha derin çıkmış; eski ayak kaldırılmadıkça yeni kazık çakılamayacağı anlaşılmıştır. Bu sebeple maliyeti artırmamak adına yeni ayaklar ötelenerek Serik tarafındaki açıklık 13,50 metreye indirilmiştir.
Köprünün betonarme kazıkları zemine çok zorlu çakılabilmiştir. Antalya tarafındaki ikinci orta ayakta çakılan son kazıkların zemine 2 metreden fazla girmesi sağlanamamıştır. Ahşap palplanşlar çıkarılarak yerine 7 metre derinliğinde demir palplanşlar çakılmış ve böylelikle temel tabanı derine indirilmiştir.
Köprünün üçüncü orta ayak temelinin de çakılan test kazıklarından alınan sonuç doğrultusunda, demir palplanşlar ile kil tabakasına kadar inilmesi kararlaştırılmıştır. Ancak bu tabakanın yeteri kadar sağlam bir zemin olmadığı anlaşılarak bu ayakta ahşap kazık çakılması uygun bulunmuştur. Geri kalan ayaklar ise projeye göre betonarme kazıklar üzerine oturtulmuştur.
Köprünün orta ayakları ana açıklık mesnedinde 1,5 metre, diğerlerinde 1 metre genişliktedir. Ayak genişlikleri 1/20 oranında eğimle artarak temelde genişler. Orta ayak betonu 200 dozludur (1 m³ betonda 200 kg çimento kullanılmıştır). Ayakların narin olması nedeniyle, düşey yükü bütün ayak boyunca dağıtmak için mesnette kuvvetli bir betonarme kiriş (diyafram kiriş) yapılmıştır.
Köprünün ana açıklık ve Gerber yatakları çelik, 1 metre genişlikteki orta ayakların sabit mesnetleri kurşun ve kenar ayak hareketli mesnetleri betonarme yapılmıştır. Döşeme, enleme kirişler üzerinde desteklenmiş olup süreklidir. Köprüde boyuna kiriş bulunmamakla birlikte enleme kirişleri asıl kirişlere, yani gergiye oturtulmuştur. Enleme kirişleri 2,8 metre arayla 15,60 metrelik açıklıkta ve 2,7 metre arayla yerleştirilmiştir. Döşeme 20 santimetre kalınlıktadır. Kemerler anahtarda 50 santimetre genişlikte ve 120 santimetre kalınlıktadır. Kemerde 2×12 (30) mm demir, gergide ise 2×25 (30) mm demir kullanılmıştır. Gerber kirişi 11,20 metre boyutlarında olup 3,85 metre uzunluktaki konsollara oturtulmuştur. Döşemenin iki kenarındaki taşıyıcı kirişler, ana gözdeki gerginin devamı niteliğindedir. Toplam yükseklikleri 1,9 metredir ve aynı zamanda korkuluk görevi görmektedir.
Köprünün genişliği 4 metredir. Köprünün her iki yanına 30 santimetre genişliğinde beton bordür yerleştirilmiş ve araçların yapıya çarpması engellenmiştir. Yapımı sırasında olası bir depremde yıkılmasını engellemek adına köprü ayaklarına silindir şeklinde demir bilyeler yerleştirilen Aksu Çayı Köprüsü, günümüzde 10 şiddetinde meydana gelebilecek bir depreme karşı dayanıklı durumdadır.
İnşaatı 1932 yılında başlayan Aksu Çayı Köprüsü, 1933 yılında tamamlanarak taşıt trafiğine açılmıştır. Köprü, dönemin parasıyla 86.292 Türk lirasına mal olmuştur. Otuz yedi kısımdan oluşan D 400 karayolunun açılmasından sonra kullanılmayan Aksu Çayı Köprüsü, EXPO 2016 organizasyonu öncesinde Antalya Büyükşehir Belediyesince restore edilmiştir. Köprü günümüzde taşıt ve yaya trafiğine kapalı durumda olup Aksu ilçesinin önemli sembol yapılarından biridir.
Aksu Çayı Köprüsü Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü
T.C. Karayolları 13. Bölge Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Aksu Çayı Köprüsü’ne ilişkin araştırma ve bilimsel sonuçlara ait veri ve değerlendirmeler; kopriyet.blogspot.com internet sitesinden alınmış olup Antalya Kültür Varlıkları Envanteri Projesi tarafından hazırlanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
