Sırtköy Tol (Murtbeli) Hanı; Antalya ili, Manavgat ilçesi sınırları içerisinde, Alanya-Beyşehir-Konya Kervan Yolu güzergâhında, Manavgat’ın yaklaşık 30 kilometre kuzeybatısındaki Sırtköy’ün 7 kilometre doğusunda, Üç Irmak mevkisinde, 1231 yılında Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubâd Dönemi’nde inşa edilmiş bir kervansaraydır. Kervan yolunun Homa (Oymapınar) ile İbradı Eynif Tol Hanı arasındaki menzilini oluşturan yapı, halk arasında “Tol Han” veya “Murtbeli Hanı” adlarıyla bilinmektedir.
Alanya-Kubadabad Sarayı arasında sıralanmış Selçuklu Devleti Dönemi hanlarından biri olan Sırtköy Tol (Murtbeli) Hanı, doğu-batı yönünde kurgulanmıştır. Kervansarayın girişi doğudaki basık kemerli kapıdan sağlanmaktadır. Taçkapı, yapının beden duvarından öne doğru taşırılmış olup günümüzde kemer açıklığıyla ayaktadır. Kervansarayı çevreleyen ana dış duvarlardan kuzey, güney ve batı duvarları dıştan üçgen payandalarla desteklenmiştir. Hanın kapalı mekânı, girişe dik olarak düzenlenmiş beş sahından oluşmaktadır. Sahınların sivri kemerlerle taşınan taş tonoz örtülü olduğu anlaşılmaktadır.
Oymapınar Hanı’ndan sonraki menzil Sırtköy (Murtbeli) Tol Hanı’dır. Güzergâh sırasına göre Alara’dan çıktıktan sonra Homa (Oymapınar) Hanı’na, Oymapınar’dan sonra ise Sırtköy Tol (Murtbeli) Hanı’na ulaşılmaktadır. Bundan sonraki menzil Eynif Tol Hanı’dır. Yol, buradan da Beyşehir üzerinden Konya’ya ulaşmaktadır. Beyşehir-Derebucak-İbradı-Serik güzergâhı, Roma İmparatorluk Dönemi’nde açılmış ve kullanılmış ticari bir yoldur. Anadolu’da üretilen mallar bu yol üzerinden Akdeniz’e ulaştırılmıştır.
Hana ait dört parçadan oluşan yazılı taş belge bulunmaktadır. Bu parçalardan biri Sırtköy’de yaşayan Ali Rıza Çevik isimli bir vatandaşın evinin duvarında yer almaktadır ve iki parçadan oluşan kitabenin bir bölümünü teşkil etmektedir. Diğer parçalar ise Side Arkeoloji Müzesi envanterinde yer almaktadır.
Yazıtların çevirisi Mustafa Cansız tarafından çalışılarak yayımlanmıştır. Cansız, bu parçaların Sırtköy Tol (Murtbeli) Hanı’na ait olduğunu belirtmiştir. Bölgede başka hanlar bulunmakla birlikte Murtbeli Hanı ile Kargı Hanı farklı bir yol güzergâhında yer almaktadır. Alara Han’ın kitabesi eksik olsa da eksik parçalar bunlarla eşleşmemektedir. Bu parçaların Eynif Tol Hanı’ndan getirilmiş olması da mimari ve coğrafi açıdan olanaksız görülmektedir; zira bahse konu han çok eskiden yıkılmış olup alana oldukça uzaktadır. Manavgat Oymapınar’da yer aldığı varsayılan kervansaraydan ise günümüze hiçbir iz ulaşmamıştır. Dolayısıyla bu parçaların Sırtköy Tol (Murtbeli) Hanı’na ait olduğu değerlendirilmektedir. Yazıtın en önemli parçasının Sırtköy’deki bir evin duvarında bulunması bu değerlendirmeyi doğrulamaktadır.
Hana ait dört yazından ikisi kitabedir. Kitabede şu ifadeler yer almaktadır: “Emera bi-ʻimâreti hâze’l-hân fî eyyâmi devleti es-sultânü’l-aʻzam ʻale’dünyâ ve’d-dîn Ebü’lfeth Keykubâd bin Keyhüsrev kasîmü emîrü’l-mü’minîn el-ʻabdü’z-zaʻîf ve’n-nahîf Ayaz Şarâb-sâlâr hafezena’llhü fî Muharrem sen tisʻa ve ʻişrîn ve sitte mie” Metnin Türkçe tercümesi şöyledir: “Bu hanın yapılmasını; büyük sultan, dünyalık ve dinî yetkenin sahibi, şehirler fatihi Keyhüsrev oğlu Keykubad’ın saltanatı zamanında, müminlerin emirinin ülüştesi, zayıf ve âciz bir kul olan Ayaz Şarâb-sâlâr emretti. Allah bizi korusun. Muharrem 629 / Ekim-Kasım 1231.”
Bu kitabeden anlaşıldığı üzere hanın inşasını I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in oğlu I. Alâeddin Keykubâd (1220-1237) emretmiştir. Kitabeye göre han 1231 yılında inşa edilmiş olup Alanya yakınlarındaki Alara Han ile aynı döneme tarihlenmektedir. Hanı yaptıran kişi ise Selçuklu devlet adamı Emir Esedüddin Ayaz’dır. Esedüddin Ayaz; I. Gıyaseddin Keyhüsrev, I. İzzeddin Keykavus ve I. Alâeddin Keykubâd dönemlerinde uç beyi, atabey ve subaşı gibi görevlerde bulunmuştur. Alâeddin Keykubâd Dönemi’nde ise saray teşkilatının şarabsâlârı (içki tadımcısı/hükümdar içeceklerinden sorumlu görevli) konumundadır.
ÇEKÜL Vakfının İpek Yolu Kültür Yolu Haritası’nda yeri işaretlenmiş olan yapı, haritada “Mutbeli” şeklinde yazılmıştır. Alara, Oymapınar ve Murtbeli istikametinden gelen yol; doğu yönünden, yani Kargı Han’dan gelen yol ile İncirsivrisi yakınlarındaki Atizi mevkisinde birleşmektedir. Birleşen bu hattın Kesikbel’den geçerek Eynif Tol Hanı’na ulaştığı anlaşılmaktadır.
Sırtköy Tol (Murtbeli) Hanı Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü
T.C. Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Kaynakça:
Bakkal, Ali. 2019. “Antalya Selçuklu Kervansarayları”. Turkish Academic Research Review 4 (4): 521-70. doi.org
Fotoğraf:
Orhan Deniz Kaplan (2019)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Fotoğraflar:
