Aspendos Antik Kenti; Antalya ili, Serik ilçesi sınırları içerisinde, Antalya-Manavgat karayolunun 48. kilometresinde, yolun 4 kilometre kadar kuzeyinde, günümüzde Belkıs Mahallesi’nde yer alan bir Pamfilya kentidir. Halk arasında “Belkıs Harabeleri” olarak da bilinmektedir. Yerel dildeki adı “Estwediya” olan kent; ilk çağlarda Pamfilya bölgesi olarak anılan bölgede, antik dönemdeki adı “Eurymedon” olan Köprüçay Irmağı’nın batı kıyısında bir nehir limanı ve deniz üssü olarak, ova ile birlikte post-Miyosen çağda oluşmuş bir tepe (akropol) eteğinde kurulmuştur.
İlk çağın ünlü coğrafyacılarından Strabon, MS 2. yüzyılda yazdığı eseri “Geographika”da; Aspendos’u Argoslular tarafından kurulmuş kalabalık bir kent olarak tanımlasa da adından dolayı kolonizasyon hareketlerinden önce kurulmuş bir Anadolu kenti olduğu fikri hâkim görüştür. Buna göre Argos kolonilerinin, daha önce burada bulunan yerleşme yerini zapt ederek büyüttükleri kabul edilebilir.
Şehir; doğusundan akan Eurymedon (Köprüçay) Irmağı’nın gemilerin işlemesine elverişli olması, geniş arazisi, verimli tarlaları, zengin otlakları ve ormanlık dağ alanında yer alması sayesinde kısa zamanda gelişmiş; nehir limanı ve donanma üssü olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bölgesindeki en zengin ve önemli kentlerden biri olduğu, MÖ 5. yüzyılda gümüş sikke basan tek kent olmasından anlaşılabilmektedir.
Bölge, Makedonya Kralı Büyük İskender tarafından zapt edilmiş; Büyük İskender’in ölümünden sonra ise Ptolemaios egemenliğine girmiştir. Daha sonra Bergama Krallığı idaresine giren şehir, MÖ 133’te III. Attalos’un vasiyeti ile Roma İmparatorluğu’nun Asya Eyaleti’ne katılmıştır. Roma Dönemi’nde kent büyük ölçüde gelişmiştir. İmparatorluğun bölgedeki en parlak devri olan MS 2. yüzyıl, bugün kalıntıları bulunan yapıların çoğunun inşa edildiği dönemdir. Bizans Dönemi’nde piskoposluk merkezi olması ve birçok yeni bina inşa edilmesine rağmen, kent eski refahını sürdürememiştir.
Aspendos; sadece Anadolu’nun değil, tüm Akdeniz dünyasının en iyi korunmuş Roma Dönemi tiyatrosuna sahip olmasıyla ünlüdür. Aspendos Tiyatrosu; gerek mimari özellikleri gerekse korunmuşluk durumuyla Roma tiyatro mimarisinin ve yapım tekniğinin en seçkin temsilcilerinden biridir. Tanrılara ve devrin imparatoruna adanan yapı, klasik Roma tiyatro formunun son çizgilerini sergilemektedir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1930 yılında ziyaret ederek onarılmasını istediği tiyatroda, bugün Kültür ve Turizm Bakanlığı organizasyonuyla her yıl “Uluslararası Opera ve Bale Festivali” düzenlenmektedir.
Kentte günümüze ulaşabilen diğer önemli kalıntılar; su yolları (su kemerleri), bazilika, nymphaeum (anıtsal çeşme), stadyum, agora, exedra, odeon, gymnasion, hamam, nekropol ve şehir surlarıdır. Şehir ekonomisini ayakta tutan en önemli ihraç ürünü; bugün kurutularak pamuk tarımında kullanılan Kapria Gölü’nden elde edilen tuzdur. Bunun yanı sıra bağcılık, şarapçılık, zeytinyağı, tahıl ürünleri, tekstil ürünleri (kilim) ve limon ağacından yapılmış özel mobilyalar kentin diğer gelir kaynaklarıdır. Ayrıca bölgede yetiştirilen atların, antik dünyada en çok aranan cinsler olduğu kaydedilmektedir.
Şehir tarihinin en renkli siması, çıplak ayak ve kirli giysileriyle şehirde dolaşarak Pythagoras (Pisagor) felsefesini temsil eden filozof Diodoros’tur. Aspendos; Doğu Roma (Bizans) ve Selçuklu dönemlerinde de varlığını sürdürmüştür. Ünlü tiyatroda Selçuklu Dönemi onarım izlerini; özellikle dış cephe ortasındaki anıtsal kapı eklentisinde ve cephedeki koyu kırmızı zikzak desenli sıva kaplamalarda görmek mümkündür. Sahne yapısının günümüze dek bu denli sağlam kalabilmesi, Selçuklu sultanlarının burayı kervansaray ve konaklama yeri olarak kullanıp onarmasına bağlanmaktadır.
Aspendos Antik Kenti, 1994 yılında “I. ve III. derece arkeolojik sit alanı” olarak tescil edilirken; Köprüçay Irmağı kıyısı ise I. derece doğal sit alanı olarak belirlenerek koruma altına alınmıştır.
Aspendos Antik Kenti Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Aspendos Antik Kenti’ne ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; İsmail Akan Atila, Sabri Aydal, Edip Özgür ve Harun Taşkıran tarafından gerçekleştirilmiş olup “T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
