Ptolemais Antik Kenti; Antalya ili, Alanya ilçesi sınırları içerisinde, Türkler Mahallesi Fığla Aynalı Göl Mevkii ve Malta Burnu üzerinde, MÖ 3. yüzyılda Helenistik Dönem’de Ptolemaios Devleti tarafından kurulmuş bir liman kentidir. Antik Pamfilya ile Kilikya Bölgesi arasında, Seleukos Devleti ile sınır konumunda bulunan Ptolemais Antik Kenti, bölgenin en büyük ticari zeytinyağı üretimi yapan kentleri arasında yer almaktadır.
Ptolemais Antik Kenti ilk olarak 1817 yılında Francis Beaufort tarafından, Güney Anadolu sahillerinde yapılan hidrografi çalışmaları sırasında keşfedilmiştir. Beaufort, yaptığı keşfi Strabon’u referans göstererek Ptolemais olarak isimlendirmiştir. Fığla Burnu’nda tespit ettiği ve kiklopik olarak tanımladığı mimari yapıları, hazırladığı haritada yarımada üzerinde konumlandırmıştır. Beaufort sonrasında bölgede araştırma yapan gezginler ve araştırmacılar, Ptolemais’in konumlandırılması üzerine büyük ölçüde birbiriyle tutarlı değerlendirmelerde bulunmuşlardır.
Fığla Burnu ve Malta Burnu’ndaki kıyı platformları, biyoerozyonla şekillenen doğal konglomeradan oluşan bir yapıya sahiptir. Kentin limanı inşa edilirken kullanılan bloklar bu doğal kaynaktan elde edilmiştir. Doğudan batıya yaklaşık 240°’lik açıyla kavisli bir forma sahip olan Aynalı Göl Koyu, ilk bakışta doğal bir liman izlenimi vermektedir. Güneydoğu yönünden gelen samyeli ve imbat rüzgârlarına açıktır. Aynalı Göl Koyu’nun doğu ucundan, radyan cinsinden yay uzunluğuyla güneybatıya uzanan, önemli ölçüde korunmuş ve büyük bir kısmı suyun üzerinde duran bir mendirek yer almaktadır. Mendirek yapısı, koy içini korunaklı bir liman hâline getirmektedir.
Mendireğin koy içinde dönüş yaptığı düzleme dik olarak uzanan ikinci mendirek yapısı, 2007 yılına kadar varlığını koruyabilmiştir. Günümüzde mevcudiyetini sürdürememiş olan ikinci mendirek, diğer mendireğe oranla daha küçük çapta olmakla birlikte 20-25 metre arasında bir uzunluğa sahiptir. En itibarıyla birinci mendireğe göre daha dardır. Ortalama genişliği 1,20 metre kadardır. İkinci mendireğin blokları yine konglomera olmakla birlikte, büyük mendireğinkilere oranla çok daha aşınmış durumdadır. Kumsalın ortasında yer alması ve su seviyesinin sığ olması sebebiyle büyük bir kısmı kumla örtülüdür. İkinci mendirekte, diğerine kıyasla sistemli olarak düzenlenmiş taş dizilerini ve kenet yerlerini basit bir gözlemle tespit etmek mümkün değildir.
Ölçüleri 214 x 118 cm ile 96 x 82 cm arasında değişen mendirek blokları, üst üste dört sıralı bir düzen oluşturmaktadır. Doğudan ve kuzeyden uzanan iki mendirek, Aynalı Göl Koyu içinde daha korunaklı bir liman ağzı oluşturmuştur. Antik liman, günümüzde izlenebilen mendirek formu ve çevresinde tespit edilen amphora formları ile birlikte dört ayrı evrede kullanım görmüştür.
İlk evre, kırlangıç kuyruğu kenet bağlantılarının kullanıldığı ve Eski Çağ tarihi verileri ile desteklenen Helenistik Dönem’dir. İkinci evre, limana yakınlığı ile dikkat çeken zeytinyağı üretim atölyeleri ve amphora grubu buluntuları ile desteklenerek tarihlenebilen Roma İmparatorluk Çağı’dır. Üçüncü ve dördüncü evre ise muhtemel deniz seviyesi değişimleri ile ilişkili olarak, üçüncü ve dördüncü sıra bloklar arasında gözlemlenen harç izleri ve amphora grubu verileri doğrultusunda Doğu Roma (Bizans) Dönemi’ne tarihlendirilmektedir.
Ptolemais’in günümüze ulaşan en önemli yapısı, limanın 650 metre kuzeydoğusunda konumlanan ve Türkler Mesire Alanı içerisinde bulunan zeytinyağı üretim atölyesine ait kalıntılardır. Taş destekli, baskı kollu vida pres olarak bilinen formda inşa edilmiş zeytinyağı üretim atölyesi kompleksinde, kalas nişlerinin her iki yanında yer alması gereken taş levhalar korunarak günümüze ulaşmıştır. Fığla Burnu ile Avsallar-İncekum mevkiileri üzerinde yoğun olarak görülen zeytinyağı üretim işlikleri, bu bölgenin MS 3. yüzyılda ticari zeytinyağı üretiminde önemli bir role sahip olduğunu göstermektedir. Kentin limanı ve içerisindeki mendirek kalıntıları ise günümüzde Alanya’da bir otelin işletme sahası içerisinde bulunmaktadır.
Helenistik Dönem’de stratejik önemi nedeniyle Fığla Burnu Yarımadası üzerine kurulan Ptolemais Antik Kenti, Roma İmparatorluk Çağı’nda talep edilen zeytinyağı ya da şarap ihtiyacını karşılamaya yönelik ürünlerin ihraç edildiği bir liman konumuna gelmiştir. Doğu Roma (Bizans) Dönemi’nde deniz seviyesi değişimiyle bağlantılı olarak yükseltilme ve yenilenme ihtiyacı duyulan kent limanı, akarsuların biriktirdiği alüvyon ve deniz yoluyla taşınan kumların günümüzde Aynalı Göl olarak adlandırılan koya dolması sonucunda ticari liman özelliğini yitirmiştir. Günümüzde ise kısa karinalı turistik teknelerin koy içine demirleyebilmesine hâlen olanak sağlamaktadır.
1974 yılında bölgede gerçekleştirilen çalışmalarda, Fığla Burnu’nun kuzeyinde yükselen tepeler üzerinde Ptolemais ile bağlantılı Doğu Roma (Bizans) Dönemi’ne ait çeşitli yapı kalıntıları tespit edilmiştir. Ptolemais’in 14 km doğusunda bulunan Hamaxia, gemi yapımında gereksinim duyulan kaliteli kereste ihtiyacını karşılamasıyla ünlenmiştir. Bu durum, bölgenin ticari üretiminin geniş bir alana yayıldığını göstermektedir. Ptolemais Antik Kenti, 1994 yılında I. ve II. derece arkeolojik sit alanı ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Ptolemais Antik Kenti Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Ptolemais Antik Kenti’ne ilişkin araştırma ve bilimsel sonuçlara ait veri ve değerlendirmeler; T.C. İzmir Ege Üniversitesi – Urla Denizcilik Meslek Yüksekokulu tarafından hazırlanan SBT 2015 18. Sualtı Bilim ve Teknolojisi Toplantısı adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma ve kazı sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
