Antalya’nın İbradı İlçesine bağlı Ormana Mahallesi, Erymna ismiyle Roma İmparatorluk Çağı’nda kurulmuş sonrasında Doğu Roma (Bizans) Dönemi dahil olmak üzere çevresindeki Etenna (Sırtköy/Manavgat) ve Kotenna (Menteşbey/Akseki) isimli iki kentle birlikte bölgenin önemli yerleşimleri arasında yer almıştır. Antik Dönemdeki adı Erymna iken zamanla Ormana ismine dönüşmüş ve günümüzdeki halini almıştır. 1960’lı yıllarda birçok yöre adı ile birlikte Ormana’nın adı da “Ardıçpınarı” olarak değiştirilmiş, ancak yöre halkının ısrarı ve istekleri üzerine Ormana adı tekrar geri verilmiştir.
Geleneksel kent dokusunda ana belirleyici etkenlerden biri olan yaşam biçimleri ve geçim kaynakları Ormana’da da konut şemalarının oluşmasına yansımış, evlerin kat adedi ve plan şemasında belirleyici etken olmuştur. Günümüzde Akseki ve İbradı çevresinde “Düğmeli Evler” olarak bilinen evlerin büyük çoğunluğu iki katlı olup, zemin katlar hayvan barınağı ve depo, üst katlar konut olarak kullanılmaktadır. Üç katlı yapılara bölgede köşk yada konak denilmektedir. Yörede bütün evlerde kullanılan geleneksel malzeme moloz taştır. Evlerin her iki katında da ahşap hatıllı taş duvar, kazıklı duvar tekniği kullanılmıştır. Kırma ve beşik çatılı olan bu evlerde çatı örtüsü Marsilya kiremididir. Duvarların iç yüzeyleri, içine saman katılmış çamurla toprak sıva olarak sıvanmıştır. Dış yüzeyler çoğunlukla sıvasızdır. Bazı evler, sakar sıva denilen kireçli harçla sıvalı durumdadır.
Evlerde kullanılan ahşaplar, genellikle yörede katran olarak tanımlanan sedir ağacıdır. Evler, büyüklüğüne göre iki veya dört gözlü (odalı), uzun ve geniş köşklü (sofalı), ahşap direkler üzerinde ahşap ayazlıklı (teraslı) dır. Abdestlik (tuvalet) ayazlıkta bulunur. Köşkte ve her odada davlumbazlı ocak vardır. Köşkün veya ayazlığın uygun bir bölümü aşlık (mutfak) olarak düzenlenmiştir. Odalardan biri kiler olarak da kullanılır. İç mekanlarda ahşapla işlenmiş yüklük, gusülhane, dolap, dolap üstü, odunluk, çıralık, yuvacık, kapı arası, raf, musandıra gibi isimlerle adlandırılan irili ufaklı kullanım bölümleri bulunmaktadır. Evin giriş kapısı, borta kapısı denen geniş iki kanatlı ve yüksektir. Girişteki uzun ve geniş mekana evöğün veya ahıraltı denir. Odaların altında kalan ev öğünden işlenen bölmelerden biri samanlık diğerleri ahır olarak kullanılır. Bahçesi geniş olan evlerde ahır dışarıda kullanılmıştır.
Ormana evlerinin cephe düzeninde büyük konaklar haricinde etkin unsur, ahşaplarla oluşturulan düğmeli taş duvar örgüsüdür. Yaşam katının cumbayla birleştiği bölümdeki artan pencere sayısı ve ahşap kaplamalı duvar yüzeyleriyle cephe farklı bir biçimlenme sunmaktadır. 50-60 cm saçak çıkması bulunan bu evlerde saçak alınlıklarında yörenin ahşap işçiliğini görmek mümkündür. Ancak evlerin iç donanımındaki nitelik ve estetik, mimari detaylardaki ustalık, cephe biçimlenmesinde sade ve yalın, bezemesiz bir cephe düzeni şeklindedir. Yapıların genelinde en az bir cephesinde olmak kaydıyla ahşap cumba yapılmıştır. Pencereler dikdörtgen formlu olup, giyotin penceredir. Bütün eski konutlara dikdörtgen formlu, çift kanatlı motif işlemeli ahşap kapıdan girilmektedir. Giriş kapısının hemen üstünde ahşap payandalarla desteklenmiş ahşap cumba bulunur. Yapıların genelinde ahşap saçak detayı uygulanmıştır. Bazı binalarda cumba üçgen alınlıkla yükseltilerek bina çatısına bağlanmış, bazı binalarda kot farkı ile bina çatısından kopartılarak cumbaya ayrı bir çatı yapılmış, bazılarında da bina köşesine denk gelen cumba iki köşeyi birleştirerek içerde şahnişin kısmını oluşturmuştur. Bu tür uygulamalarda; bina, beşik çatı, cumba çatısı da bina çatısından kot farkı ile ayrılmıştır. Cumbada hem üçgen alınlık hem de ahşap parapetinde ahşap işlemeleri kullanılmıştır.
Yapılarda genelde kademeli ahşap tavan, dairesel kesitli çıtalı ahşap tavan, dairesel kesitli ve çıtalı yıldız tavan kullanılmıştır. Ahşap kapılarda; tablalı ve motif işlemeli ahşap kapı ve elle dövülmüş çivili ahşap kapılar olarak düzenlenmiştir. şeması olarak iki tip şema ile karşılaşılmıştır. Haç vari, sofa-köşelerde odalardan oluşan plan şeması, genellikle köşk olarak tabir edilen büyük konaklarda görülmüştür. Bu evlerin ahşap işçiliği, ahşap tavan detayları kök boyası ile yapılan kalem işçiliği çok niteliklidir. Dış sofalı, plan şeması da Ormana’da görülen eski kent dokusunun geleneksel plan şemasıdır. Diş sofalı plan şemasında genellikle dış sofaya açılan iki oda, alt kata bağlanan merdiven ve ayazlık kısmı yer almaktadır. Bu şemada, alt katlar ise genellikle ahir ve ardiye amaçlı kullanıldığından dış sofalı (iki odalı) plan şeması bu katta daha çok “L” sofaya dönüştürülmüştür.
Geleneksel Türk evlerinde görülen odanın sokağa yada avluya doğru olan üç yanı çıkıntı cumba şeklinde, “Şahnişin” uygulamasının en güzel örneklerini, Ormana’nın konak olarak nitelendirilen yapılarında görmek mümkündür. Sofaya bağlanan şahnişinin, bir, iki veya üç cephede uygulanmış örnekleri vardır. Ormana geleneksel dokusunda görülen ve tamamen ahşaptan yapılan “Ayazlık” bölümü de yine bu yöreye ait bir mimari tasarımdır. Sofadan ahşap bir kapı ile bu bölüme çıkılır. “Ayazlık”ın bir kısmı açık balkon şeklinde, bir kısmı da şimdiki halde mutfak-wc- banyo ünitesi olarak kapalıdır. Bu bölüm yapıldığı cephenin tamamına yakın bir ölçüdedir. Ormana’nın geleneksel konut dokusunda, zemin katın fonksiyonundan dolayı dışa açılan pencere kısmı yok denecek kadar azdır. Pencere olan bölümler de giriş cephesinde yol kotundan yüksekte (ahır ve samanlık için, saman ve yem koyma penceresi) küçük bir kapak şeklindedir. Diğer cephelerde de zemin kat tamamen sağırdır. Zemin katın konut olarak kullanıldığı birkaç örnekte zemin katta pencere vardır.
Ormana evlerinin genelinde geleneksel pencere oranı 1⁄2 ve giyotin formunda olmasına karşın, kare formuna yakın pencere uygulamaları da çoğunluktadır. Arazinin topografyasına göre konumlanan bu evlerin, güney cephesi genelleme yapmayı sağlayacak özellikler içermesine rağmen, arka cephede sadece yaşam katını görmek mümkündür. Evin dış çevreye en fazla açıldığı yer yola sıfır yapılan ön cephelerdir. Bahçe duvarlarıyla çevrili bulunan evlere giriş genellikle yol cephesinden sağlanmış ve yine bu cephede zemin katta giriş kapısıyla üst katında da minimum oranda boşluk oluşturulmuştur. Tüm bu özellikleriyle, Ormana Mahallesinde bulunan sivil mimarlık örneğine ait Düğmeli Evler, Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü tarafından 2003 yılında Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı olarak tescil edilerek kentsel sit alanı belirlenmiş ve koruma altına alınmıştır.
Adres:
Ormana Mahallesi, İbradı/Antalya
Bugünkü Kullanımı:
Konut
Koruma Durumu:
Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı
İlgili Kurum:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Ziyaret Tarihi:
14.10.2018
Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ait tüm görsellerin yayın hakları Orhan Deniz KAPLAN’a aittir. Sitemizde yer alan görseller, Orhan Deniz KAPLAN’dan izin alınmadan çoğaltılamaz, dijital ve basılı hiçbir mecrada yayınlanamaz.
Ormana Düğmeli Evler hakkında yer alan araştırma ve bilimsel sonuçlara ilişkin veri, görsel ve değerlendirmeler; Mücella UYAR, Utku OĞUZ ve Melike GÜL’e ait olup, yazı kaynağı T.C. Antalya Valiliği-Antalya Kültür Envanteri Kitabından alıntılanmıştır. Yazı içeriği yukarıda isimleri yazılı araştırmacılardan izinsiz çoğaltılamaz, dijital ve basılı hiçbir mecrada yayınlanamaz.
antalyakulturenvanteri.com’da yer alan yazı içerikleri kaynak gösterilmeden izinsiz çoğaltılamaz, dijital ve basılı hiçbir mecrada yayınlanamaz.
Harita:
Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı Olarak Tescil Edilen Ormana Düğmeli Evler:
