Abdal Musa Sultan Türbesi; Antalya ili, Elmalı ilçesi sınırları içerisinde, Ahmet Yesevi dervişlerinden Alevî Türkmen şeyhi, Pîr-i Horasan Hacı Bektaş-ı Veli’nin kurduğu Alevî-Bektaşî tarikatının mensuplarından, 14. yüzyılda yaşamış Türk ereni Abdal Musa’ya ait bir türbe (tekke)’dir. Kesin yapım tarihi bilinmeyen türbe, 14. yüzyılda Selçuklu mimarisi örneğinde yapılmıştır. Aslen Horasanlı olan Abdal Musa, bir süre Azerbaycan’ın Hoy kasabasında yaşadıktan sonra Elmalı’ya gelerek burada kendi tekkesini kurmuştur. Türbenin bulunduğu Elmalı ilçesine bağlı Tekke mahallesi, türbeye vakfedilmiş bir yerleşim olarak kurulmuştur.
Horasan erenlerinden ve Hz. Peygamber soyundan gelen Abdal Musa, 14. yüzyılda Osmanlıların Bursa’yı fethettiği yıllarda Orhan Bey’in askerleriyle birlikte savaşlara katılarak büyük yararlılıklar göstermiştir. Hacı Bektaş-ı Veli’nin önde gelen halifelerinden olan Abdal Musa’nın payesi sultanlık, mertebesi ise abdallıktır. Pir evindeki hizmet postu ise “Ayakçı Postu”dur. Bu post, Bektaşî tarikatındaki on iki posttan on birincisi olup diğer adı Abdal Musa Postu’dur. Ayakçılık, abdallık mertebesindedir. Abdal Musa, kurmuş olduğu tekkesinde sayısız kişiyi irşat etmiş ve bunlar arasında büyük ozanlar yetiştirmiştir. Bu ozanların en ünlüsü, Alevî-Bektaşî edebiyatının abidelerinden sayılan Kaygusuz Abdal’dır. Kaygusuz Abdal, bu dergâha kırk yıl hizmet etmiştir.
Kesin yapım tarihi bilinmeyen Abdal Musa Sultan Türbesi, 14. yüzyılın ikinci yarısında Selçuklu mimari örneğine uygun olarak inşa edilmiş olup türbenin yapım kitabesi bulunmamaktadır. Osmanlı Devleti döneminde yapılan onarım yazıtları türbenin bahçe giriş kapısına yerleştirilmiştir. İnşa edildiği dönemdeki mimari özellikleri tam olarak bilinmeyen yapıda kayıtlara göre; 1813 yılında Abdal Musa’nın sandukasını kuşatan şebekenin yapıldığı, 1819 yılında ise şifalı su kuyusunun onarıldığı anlaşılmaktadır.
İlk inşasından günümüze tekkenin çekirdeğini teşkil eden türbe, 14. yüzyılın ikinci yarısında, Abdal Musa’nın hayatının sonlarına doğru veya ölümü sonrası yapılmış olmalıdır. Tekeoğulları dönemine ait olduğu anlaşılan bu binanın mimarisi, Selçuklu kümbet geleneğini sürdürmüştür. Kare planlı harimin üstünü örten ve içeriden tromplara, dışarıdan da sekizgen kasnağa oturan kubbe, sekizgen piramit biçiminde bir külahla gizlenmiştir. Kesme taşlarla ve itinalı bir işçilikle örülmüş olan duvarların birinde kapı, diğerlerinde küçük ve basık birer pencere bulunmaktadır.
Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde tekkenin, kuruluşunu takip eden zaman içerisinde büyük bir gelişme gösterdiğini ve 14. yüzyılda zengin vakıflara sahip tam teşekküllü bir Bektaşî asitanesi durumuna geldiğini yazmıştır. Türbenin içinde Abdal Musa ile annesi, babası, kız kardeşi ve ünlü halifesi Kaygusuz Abdal’a ait kitabesiz, sade görünümlü beş sanduka yer almaktadır. Sandukaların en büyüğü Abdal Musa’ya ait olup merkezde bulunan sandukanın etrafını pirinçten yapılmış ajurlu bir şebeke çevrelemektedir. Tekkenin haziresinde, bir kısmı toprak altında kalmış birçok mezar taşı bulunmaktadır. Postnişinlere, dervişlere ve bunların aile fertlerine ait olan bu taşların bir bölümü 1826’dan önceye aittir.
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonra dağılan tekkeler arasında Abdal Musa Sultan Türbesi de nasibini almıştır. 1826 yılında görevlendirilen memurlar tarafından dergâhta bulunan mevcut bütün eşyalar satılıp dergâh defteri İstanbul’a gönderilmiştir. 1874 yılında Osmanlı Padişahı Sultan Abdülaziz tarafından ihya edilen türbe; sonraki dönemde Sultan II. Abdülhamid ve 1910 yılında Yusuf Baba adlı bir şeyh tarafından tamir ettirilmiştir. Türbe ve çevresi son olarak 2019 yılında onarım görerek restore edilmiştir.
Abdal Musa Sultan, geçmişten günümüze çeşitli rivayetlere konu olmuştur. Bir rivayete göre Gömbe’ye giden Abdal Musa, bir dağ köyüne uğrar. Susuzluğun neden olduğu kuraklık nedeniyle kendisine yiyecek ikram edilmeyince Abdal Musa, suyu çıkardıktan sonra mahsullerin yarısını alacağına dair köylüden söz alır. Abdal Musa asasını yere vurur ve oradan su fışkırmaya başlar. Ancak köylü sözünde durmaz. Bunun üzerine Abdal Musa; “Yazın su içmeye, kışın geçmeye yol bulamayın.” der. İşte o gün bugündür, dağın yamacından fışkıran su, yazın Elmalı Ovası’na kışın ise Kaş Ovası’na akar. Bu nedenle suya yöre halkı tarafından “Uçarsu” (Uçarsu Şelalesi) adı verilmiştir. Abdal Musa Sultan Türbesi, 1990 yılında “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Abdal Musa Sultan Türbesi Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Antalya Vakıflar Bölge Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Abdal Musa Sultan Türbesi’ne ilişkin araştırma ve bilimsel sonuçlara ait veri ve değerlendirmeler; Mustafa KANAT ve Utku OĞUZ’a aittir ve T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
