Side Doğu Roma (Bizans) Kilisesi; Antalya ili, Manavgat ilçesi sınırları içerisinde, Side Antik Kenti’nin 3 km kuzeybatısında, sahilden 250 metre içeride ve denizden yaklaşık 30 metre yükseklikteki Side’ye hâkim bir tepe üzerine MS 6-7. yüzyılda, Doğu Roma (Bizans) Dönemi’nde inşa edilmiş Orta Çağ kilisesidir.
Side’de MS 5. yüzyıldan sonra Hristiyanlık dininin etkisiyle birçok dini yapı ortaya çıkmıştır. Kentin içerisinde yer alan kiliseler ve bazilikalar dışında, sur dışına da dini işlevi olan birçok yapı yapılmıştır. Kentin piskoposluk merkezi olması da bu yapılaşmayı artırmıştır. Doğu Nekropol alanında kumların altında bazı kalıntıları görmek olasıdır. Batı Nekropol alanında ve sit dışındaki bazı kalıntılar, kaçak yapılaşma nedeniyle yok olmuş veya görüş alanları kapanmıştır.
Günümüze ulaşan kilise kalıntısından geriye apsis bölümü ve apsisin kuzeyindeki iki parça duvar kalmıştır. Apsis duvarının en yüksek noktası zeminden 1 metre yüksekliktedir. Apsisin çapı yaklaşık 525 cm’dir. Kuzeyde yer alan duvarlar ise üst örtüye kadar ayakta kalabilmişlerdir. Kuzey duvarlarından doğuda yer alanında genişliği 145 cm olan bir kapı ve genişliği 118 cm olan bir pencere açıklığı bulunmaktadır. Batı tarafta bulunan duvarda da genişliği 127 cm olan bir pencere açıklığı yer almaktadır.
Yapının sınırlarını tam olarak kestirmek mümkün olmamakla birlikte çevresinde birçok sütun parçası bulunmaktadır. Bu parçaların bulunduğu yerler de muhtemelen kilise sınırları içerisine dâhildir. Yapının günümüze ulaşmış kısımlarında duvar kalınlıkları 70 cm ile 80 cm arasında değişmektedir. Apsisin kuzeyinde yer alan duvarların alt kotlarında ve bu duvarlarda bulunan açıklıkların çevrelerinde blok taşlar kullanılmıştır. Pencere açıklıklarının geçilmesinde tuğla kemerler kullanılmıştır. Bu kemerlerin büyük bir kısmı yok olmuştur. Kapı açıklığında ise yapıdan gelen izlere bakıldığında bir lento ile geçildiğini söylemek mümkündür. Kuzeyde bulunan duvarların üst kotlarında üst örtülerin başlangıçlarını görmek mümkündür. Üst örtü tamamen tuğlalardan örülmüştür. Tuğlaların yönelişlerine bakarak bir tonoz oluşturduklarını söylemek de mümkündür. Duvarların kalan kısımlarında yoğun harç ile moloz taş kullanılmıştır. Yapıda alt kotlarda ve açıklık çevrelerinde blok taşlar kullanılmıştır. Bunun dışında üst örtüye kadar olan kısımlarda yoğun harç ile birlikte moloz taş kullanımı vardır.
Kilise sınırları içerisinde kalan alanda mermer sütun gövde, başlık ve altlıkları bulunmaktadır. Pencere açıklıkları tuğla kemerle geçilmiştir. Ayrıca moloz taş örgüsü arasında da tuğla parçaları bulunmaktadır. Kuzeyde bulunan duvarların üst kotlarında, üst örtünün başladığı seviyelerde tamamen tuğla örgü kullanılmıştır. Moloz taş örgüsünün bulunduğu yerlerde ve tuğla kısımlarda yoğun harç kullanımı vardır. Apsis duvarının doğusunda, renk olarak yapıda kullanılmış harca çok benzeyen bir sıva tabakası bulunmaktadır. Yapının küçük bir bölümü günümüze ulaştığı için bu konu ile ilgili kesin bilgiler edinmek mümkün değildir. Mevcut durum ile ilgili yapının yığma teknikle yapıldığı, açıklıklarda ve üst örtülerde tuğla kullanıldığı gözlemlenmektedir. Yapıda alt kotlarda si ve açıklıklar çevresinde blok taşlar kullanılmıştır. Duvarların kalan kısımlarında ise moloz taş ve az miktarda tuğla kullanılmıştır. Kilise üzerinde yeni bir yerleşim bulunmaktadır ve büyük bir kısmı tahrip olmuştur. Günümüze ulaşan kısmında da önemli yapısal bozulmalar mevcuttur.
Side Arkeoloji Müzesi tarafından 1982 yılında tespit edilen kilise, “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır. Arkeolog Orhan Atvur tarafından bilim dünyasına kazandırılan kilise üzerinde 1996 tarihinde Side Arkeoloji Müzesi tarafından arkeolojik kazı çalışmaları gerçekleştirilmiş olup 1998 yılında koruma alanı belirlenmiştir. Kilise 2011 yılında restore edilmiştir.
Side Doğu Roma (Bizans) Kilisesi Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Side Doğu Roma (Bizans) Kilisesi’ne ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Orhan Artvur tarafından gerçekleştirilmiş olup arkist.com internet sitesinden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
