Phoinix; Antalya ili, Finike ilçesi sınırları içerisinde, Helenistik Dönem’de Limyra’nın 5,85 km güneybatısında ve Arykanda’nın 25 km güneyinde, Aykırı Çayı’nın denize döküldüğü noktada kurulmuş önemli bir Likya kentidir. Halk arasında “Finike Kalesi” adıyla bilinmektedir. Günümüzde modern Finike yerleşimi ile örtüşen kent, Helenistik Dönem’den itibaren kesintisiz iskân görmüştür. Coğrafi konumunun elverişliliği ve doğal liman özelliği sayesinde antik dönemde Likya’nın en önemli liman kentlerinden biri hâline gelmiştir.
Günümüzde Finike’deki yoğun yapılaşma ve imar faaliyetleri antik yerleşimin büyük ölçüde tahrip olmasına neden olmuştur. Halk arasında “Finike Kalesi” olarak bilinen Phoinix’ten günümüze; sur duvarları, kule kalıntıları, sarnıçlar, kaya mezarları ve lahit parçaları gibi askerî, sivil ve dinî mimariye ait sınırlı sayıda kalıntı ulaşabilmiştir.
Kent, limanı ve gerisindeki yükselti üzerinde gelişen topoğrafik yapısıyla hem savunma hem de ticaret açısından stratejik bir konuma sahipti. Bu nedenle tarih boyunca birçok deniz savaşına sahne olmuştur. MÖ 190 yılında Romalıların Likya’ya karşı düzenlediği deniz harekâtında Romalı Komutan Livius, Phoinix açıklarında yerel güçler tarafından geri püskürtülmüştür.
Hicri 34 (MS 655) yılında ise Doğu Akdeniz’de Bizans ile yükselen İslami Arap güçleri arasında gerçekleşen büyük deniz savaşlarından biri Phoinix açıklarında meydana gelmiştir. Mısır Valisi Abdullah bin Sa’d komutasındaki Mısır donanması ile Suriye Valisi Muaviye’nin vekili Ebu’l-Avar komutasındaki Suriye filosu burada birleşerek 6. yüzyıldaki Pers istilaları, veba salgınları ve kıtlık nedeniyle zayıflamış olan Bizans kuvvetlerine karşı üstünlük sağlamıştır.
16. ve 17. yüzyıllarda da stratejik önemini koruyan Finike, 4 Haziran 1606’da Aziz Stefanos Şövalyeleri tarafından Amiral Jacopo Inghirami di Volterra komutasında saldırıya uğramış ve ele geçirilmiştir. Bu durum, kentin Osmanlı Dönemi’nden önce ve sonra da askerî ve ticari önemini sürdürdüğünü göstermektedir.
Phoinix kalıntıları, 19. yüzyıldan itibaren birçok Avrupalı araştırmacı ve gezgin tarafından incelenmiştir. Benndorf, Kalamaki Körfezi’nin (Gökliman) kuzeydoğusunda kente ait kalıntıları tespit etmiştir. Spratt ve Forbes, 29 Mayıs 1842’de yaptıkları incelemelerde kaleyi Orta Çağ karakterli bir yapı olarak tanımlamış; Helenistik Dönem’e ait kule kalıntıları ve lahitler tespit etmişlerdir.
B. Pace ise kulenin trapezoid planlı olduğunu, temel ölçülerinin yaklaşık 14,50 x 16 x 7,50 metre olduğunu ve Roma ya da Doğu Roma (Bizans) Dönemi’ne ait altı sıra taş örgüsünün günümüze ulaştığını belirtmiştir. Yapının yerel konglomera ve feltliken taş bloklardan inşa edildiğini, mazgal açıklıklarıyla savunma sisteminin desteklendiğini aktarmıştır.
1926 yılında B. Pace, Finike’yi 12 köy ve yaklaşık 20.000 nüfuslu bir kaza merkezi olarak tanımlamış; kentin deniz kıyısındaki resmî yapılar ve liman bölgesi, Karaçay’ın sol kıyısındaki iskele alanı ve tepeler arasındaki merkez yerleşim olmak üzere üç ana bölümden oluştuğunu kaydetmiştir.
19. yüzyıl başlarında hâlâ ayakta olduğu fotoğraflarla belgelenen liman kulesinin, 1950’li yıllarda yıkıldığı düşünülmektedir. Eski Finike Cezaevi’nin yukarısında yer alan tek bir kaya mezarı, Phoinix’in Likya Kralı Perikles Dönemi’ne uzanan köklü geçmişini belgeleyen önemli kalıntılardandır. Phoinix, 1982 yılında “I. Derece Arkeolojik Sit Alanı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Phoinix Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Kaynakça:
Atila, İsmail Akan, Sabri Aydal ve Edip Özgür. (2003). Antalya Kültür Envanteri. Antalya: T.C. Antalya Valiliği.
Fotoğraf:
Orhan Deniz Kaplan (2025)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Fotoğraflar:
