Lyrbe; Antalya ili, Manavgat ilçesi sınırları içerisinde, Bucakşeyhler Mahallesi’nin yaklaşık 1 km kuzeyinde, Helenistik Dönem’de kurulmuş bir Pamfilya kentidir. Halk arasında “Asartepe” adıyla bilinen kente ilişkin en eski bilgi, bölgeyi dolaşan Felix von Luschan tarafından ünlü Kont Lanckoronski’nin 1892 tarihli yayınında verilmiştir. Kentin önerilen ilk adı Seleukeia, gemicilerin el kitabı olan Stadiasmus Maris Magni’ye dayanılarak ileri sürülmüştür. Prof. Bean ve Mitford, kentte ele geçen bir yazıt parçasına dayanarak kentin adının Klavdioseleukeia olduğunu bildirmiştir. Ancak günümüzde kentin Side diliyle yazılmış bir yazıtında söz edilen kutsal alana dayanarak bir dağ kenti kimliğiyle eski bir Pamfilya kenti olan Lyrbe olması gerektiği, Seleukeia’nın ise Manavgat Nehri ile ulaşılabilen başka bir noktada bulunması gerektiği kanısı ağırlık kazanmaktadır.
Lyrbe’de bulunan Side dilindeki yazıtlar, bu yerleşimin antik dönemde Side kentiyle aynı halk tarafından iskân edildiğine işaret etmektedir. Şehirde günümüzde görülen kalıntılar Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerine aittir. Bunlar arasında sur duvarları, Pamfilya Bölgesi’nin en iyi korunmuş agorası, hamam, tapınaklar, sarnıçlar, kilise ve mezar yapıları yer almaktadır.
Antik kent, üç yönünden derin vadilerle çevrelenmiş olup bu durum doğal bir savunma hattı oluşturmaktadır. Bu topografik özellik sayesinde, yalnızca güney yönünde bulunan surları günümüze kadar oldukça iyi bir şekilde korunabilmiştir.
Şehre güneyden girişi sağlayan anıtsal kapı, sur hattının merkezinde konumlanmış ve her iki yanında anıtsal kulelerle güçlendirilmiştir. Bu surlar kapının her iki tarafından doğu ve batı yönlerine doğru, uçurumlara kadar uzanmaktadır. Surların dış yüzeyi, kesme kum taşı blokların düzensiz dikdörtgen (rektagonal) teknikte örülmesiyle inşa edilmiştir.
Lyrbe’deki ilk arkeolojik kazılar 1972 yılında Prof. Dr. Jale İnan tarafından gerçekleştirilmiştir. 1972 yılından 1979 yılına kadar Prof. Dr. Jale İnan tarafından sürdürülen kazı çalışmaları ile agora ve çevresiyle birkaç hamam ve tapınak yapısına ilişkin bilgiler genişletilmiştir. Üçgen biçimli, çepeçevre yarlarla korunan kayalık bir düzlemde yer alan kentin girişi, güneydoğudaki surlarda bulunan kapı ile sağlanmaktadır. Kentin merkezindeki agoranın batı tarafı yamaca yaslatılmış, doğu kenarına ise iki katlı yapılar yerleştirilmiştir. Genel çizgileriyle Helenistik Dönem’e tarihlenen agoranın içine güneydoğudaki anıtsal kapı ile girilmektedir. Bu tetrapylon (dört ayaklı kapı), agoraya olasılıkla sonradan eklenmiştir. Agoranın güney ve batı kenarlarını oluşturan ve nitelikleri tam olarak anlaşılamayan yapılar, duvar işçilikleriyle önemli bir görsellik sunmaktadır.
Agoranın batısında bulunan yapılar, Galeri 1 ve Galeri 2 olarak tanımlanmaktadır. Galerilerin barındırdığı İyon mimari parçalarının yanı sıra, burada agora düzlemini oluşturan teras duvarlarından iç mekâna geçiş veren bir kapı da gözlemlenmektedir. Agoranın kuzey kanadı ise son derece önemli yapılardan oluşmaktadır. Bunlardan Yedi Bilgeler Mozaği’ni içeren mekân, yapısal işlevleri nedeniyle kütüphane olarak tanımlanmaktadır.
Kentin güneybatı kesiminde, üç bölümden oluşan bir hamam kompleksi ile iki katlı bir kilise yapısı yer almaktadır. Nekropol ise kentin güneydoğu ve güneybatı yönlerine yayılmıştır. Mevcut kalıntılar, bir dağ yerleşimi olmasına karşın Lyrbe’nin özellikle Roma İmparatorluk Dönemi’nde oldukça gelişmiş bir kent olduğunu göstermektedir.
1972-1979 yılları arasında Prof. Dr. Jale İnan başkanlığındaki İstanbul Üniversitesi ekibi tarafından Lyrbe’de yürütülen kazılarda ortaya çıkarılan heykeltıraşlık eserleri ve mozaikler, günümüzde Antalya Müzesi’nde sergilenmektedir. Daha sonraki yıllarda kentte tesadüfen bulunan çeşitli eserler ise Side Müzesi’ne nakledilmiştir.
Lyrbe (Seleukeia) Antik Kenti, 1979 yılında “I. Derece Arkeolojik Sit Alanı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır. Lyrbe; 28 Temmuz 2021 tarihinde Manavgat’ta çıkan, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en büyük orman yangını olarak kayıtlara geçen ve Antalya’nın doğu ilçelerinde etkili olan Manavgat Yangını’ndan büyük zarar görmüştür. Kentin bulunduğu tepe ve çevresindeki orman sahasının tamamı yanmıştır. Yangın sonrasında, önceden sık çam ağaçları ve bitki örtüsü altında kalan kente ait tüm kalıntılar gün yüzüne çıkmıştır.
Lyrbe Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Kaynakça:
Önce, Ali ve Mehmet Türkmen. (2003). Antalya Kültür Envanteri. Antalya: T.C. Antalya Valiliği.
Fotoğraf:
Orhan Deniz Kaplan (2017)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Fotoğraflar:
