Kırkgöz Han; Antalya ili, Döşemealtı ilçesi sınırları içerisinde, Antalya-Burdur Kervan Yolu Kırkgöz-Pınarbaşı mevkisinde 1237-1246 yılları arasında Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhüsrev tarafından yaptırılmış bir kervansaraydır. Evdir Han’dan sonra Antalya-Burdur arasındaki ikinci durak yeridir. Kuzey-güney doğrultusunda gelişim gösteren, açık avlulu ve kapalı mekâna sahip han, dikdörtgen bir plana sahiptir. Yapısı diğer hanlara göre daha sağlam durumdadır. Planı; ortası bir avluya, bir salona (kışlık kısım) ve dar cephede bir portale sahip han planına örnektir. Arkadaki salon bütün binaya hâkimdir. Dış ölçüleri 62,10 x 42,45 m, avlu ölçüsü 40,35 x 28,10 m’dir. Kırkgöz Han’ın kapalı mekânı, Şarapsa Han’ın plan kurgusu ile benzerlik göstermektedir.
Yapı, moloz taş ve Anydros-Eudokias’tan getirilen devşirme blok taşlar kullanılarak inşa edilmiştir. Kesme taş kaplama; portalde, girişteki geniş ve yüksek eyvan biçimli tonozun yan duvarlarında, kuzeyde bulunan ve enine uzanan salonun ortasındaki kapıda, doğu ve batıdaki kemerlerde ve ayaklarda görülmektedir. Kırkgöz Han’ın avluya geçit veren taçkapısı, güney cephenin ana ekseninde konumlandırılmıştır. Taçkapı çok sade ve tezyinatsızdır. Basık kemerli giriş kapısı ve bunun üzerindeki altı satırlık kitabesi, sivri bir tonozun muhafazasına alınmıştır. Günümüze ulaşan kitabenin bazı bölümleri tam okunamamakla birlikte yapının, II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in saltanat yıllarında bu sultan tarafından inşa ettirildiği bildirilir. Yukarıya doğru sivri tonozdan sonraki kısımlar yıkılmıştır.
Avlunun doğu ve batı olmak üzere iki tarafında sivri kemerli ve tonozlu ikişer nefli mekânlar bulunmaktadır. Mekânların örtüsü sağlam bir durumda günümüze gelebilmiştir. Kemerler kalın ayaklara oturtulmuştur. Her iki tarafta ikişerden on ayak, on kemer ve altışar sivri tonoz örtüsü mevcuttur. Avlunun sonunda, iki tarafta, kuzeyde bulunan salona bitişik birer hücre vardır. Bu kapalı hücreler, revakların kuzey duvarına kadar devamından başka bir şey değildir. Salonun avluya bakan orta kısmında basık kemerli bir kapı ve kapının etrafını çeviren kademeli silmeler mevcuttur. Salon sivri bir tonozla örtülmüştür. Tonoz örtü, eşit aralıklarla altı adet sivri tonoz kaburgası ile desteklenmiştir. Tonozun iki kaburga arasında kalan orta kısımlarında ışık menfezleri açılmıştır. Doğu ve batı beden duvarlarında ayrıca ikişer ışık menfezi daha bulunmaktadır. Hanın avlusu hariç diğer kısımlarında sel dolgusu yoktur; avluda ise kuzey tarafında biraz dolgu mevcuttur. Avlunun ortasında bugün taş ve toprakla dolu bir kuyu bulunmaktadır. Yapının beden duvarları dışarıdan, planları kareye yaklaşan 16 adet paye ile takviye edilmiştir. Hanın beden duvarlarının üzerleri dendaneli olup bu dendanelerden ancak birkaçı günümüze kadar gelebilmiştir.
Kırkgöz Han, 1977 yılında “Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı” olarak tescillenerek koruma altına alınmıştır. Günümüzde bir turizm tesisi olarak kullanılan han, Döşemealtı Belediyesinin isteği üzerine Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından 2019 yılında restore edilmiştir. Yapılan restorasyon çalışmasında Han’ın derzleri elden geçirilerek tahrip olan taşları yenilenmiştir. Restorasyon yapılırken avlunun ortasında ve zemin kotunun altında ortaya çıkartılan kalıntının bir sarnıcın ağız kısmı olduğu tespit edilmiştir. Avlunun güneydoğu köşesinde ise bir seramik fırınına ait kalıntılara rastlanmıştır. İşletmesi, dört yıl süren restorasyon çalışmalarının ardından özel bir şirket tarafından üstlenilerek turizme ve ticaret hayatına yeniden kazandırılmıştır. Han; 1.250 metrekarelik açık ve 1.500 metrekarelik kapalı olmak üzere toplam 2.750 metrekarelik alana sahip olup Türkiye’deki diğer kervansaraylardan farklı olarak işlevselliğini koruyarak kullanılacak bir mekân olarak tasarlanmıştır.
Kırkgöz Han Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü
T.C. Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Kaynakça:
Eren, Naci ve Mete Kırmızı. (2003). Antalya Kültür Envanteri. Antalya: T.C. Antalya Valiliği.
Fotoğraf:
Orhan Deniz Kaplan (2017)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Fotoğraflar:
