Aziz Nikolaos Kilisesi (Noel Baba Kilisesi)

Aziz (St.) Nikolaos Kilisesi; Antalya ili Demre ilçesi sınırları içerisinde, Myra Antik Kenti’nin 1,50 km güneyinde, MS 5. yüzyılda Doğu Roma (Bizans) Dönemi’nde inşa edilmiş Noel Baba Kilisesi adıyla da bilinen bazilikal planlı bir kilisedir. Kilise, mimari üslubu ve süslemeleriyle Orta Çağ kilise mimarisinin günümüze ulaşan en seçkin örneklerinden biridir. Farklı dönemlerde inşa edilen bölümleriyle bütüncül bir kompleks görünümündedir. Bu kompleks ana hatlarıyla; avluya açılan iki narteks (iç avlu), iki yan koridor arasında yer alan kubbeli bir orta mekân (naos), bema ve önündeki synthrononlu (koro basamakları) bölüm ile apsisten oluşmaktadır.

Dış narteks 1862 yılı onarımı sırasında yeniden inşa edilmiş, iç narteks ise büyük ölçüde özgün temeller üzerinde korunmuştur. Tonozunda peygamber ve konsil toplantılarının resmedildiği, kilisenin en eski duvar freskleri yer almaktadır. Güney koridorun doğu köşesindeki niş içerisinde bulunan lahdin, Aziz Nikolaos’a ait olduğuna inanılmaktadır. Ayrıca kuzeydoğu ve güneybatı köşelerinde, kubbeleri fresklerle süslü iki yan oda bulunmaktadır.

MS 5. yüzyılın ortalarında, İmparator II. Theodosios döneminde Myra, Likya eyaletinin başkenti olmuştur. Bu dönemde Myra’da Aziz Nikolaos’a ait bir anı yapısının varlığı bilinmektedir. 529 yılında bölgede meydana gelen büyük depremin ardından İmparator I. Iustinianus tarafından yapı onarılmıştır. Dönem kaynaklarında, 530 yılında Myra’da Aziz Nikolaos’un mezar yapısı ve mevcut kiliseden söz edilmektedir. Aziz Nikolaos Kilisesi’nin ilk yapı dönemi kesin olarak bilinmemekle birlikte, tarihî ve mimari veriler doğrultusunda MS 6. yüzyılda inşa edilmiş bir bazilika olduğu kabul edilmektedir.

MS 8. yüzyılda, bir deprem ya da güneyden gelen saldırılar sonucu ilk yapının hasar görmesinin ardından kilise, MS 9. ya da 10. yüzyılda kubbeli bazilika planında yeniden inşa edilmiştir. Bu dönemden sonra yapı birçok onarım ve ek yapı evresi geçirmiştir. MS 11. yüzyılda iç narteks, duvar resimleriyle bezenmiştir. Bu resimler, Bizans resim sanatının gelişim sürecinde dönemin üslup özelliklerini yansıtan önemli konsil (imparator ve piskoposların katılımıyla gerçekleştirilen dinsel toplantılar) sahnelerini içermektedir.

Kilisenin tarihindeki en önemli restorasyonlar, İmparator Konstantinos IX. Monomakhos ve eşi Zoe tarafından yaptırılmıştır. Günümüzde kilisede bulunan ve 1 Eylül 1042 tarihini taşıyan kitabede, imparator ve eşinin Myra’daki yenileme çalışmaları belgelenmektedir. Orta Çağ’da Myra, deniz yoluyla Kudüs’e giden hacıların uğradığı önemli bir liman kentidir ve Aziz Nikolaos Kilisesi, inançlılar için kutsal ziyaret noktalarından biri olmuştur. 1087 yılında İtalya’dan deniz yoluyla Kudüs’e giden Barili tüccarlar, Myra’ya uğrayarak Aziz Nikolaos’un mezarını açmış ve kemiklerini kaçırmışlardır. Kutsal rölikler günümüzde Bari’de, aziz adına inşa edilen San Nicola Kilisesi’nde muhafaza edilmektedir.

Kilisenin güneyindeki mezar odasında yer alan ve Aziz Nikolaos’un yaşam öyküsünü konu alan MS 12. yüzyıla ait duvar resimleri, “Aziz Nikolaos Siklusu”nun Türkiye’deki tek örneğidir. Kilisenin kuzeydoğusundaki prothesisin (ayine hazırlık odası) kubbesinde, MS 12.-13. yüzyıllara tarihlenen “Komünyon” (İsa’nın havarilerine ekmek ve şarap sunması) sahnesi; güneydeki üçüncü şapelde ise MS 13. yüzyıla ait Deesis sahnesi bulunmaktadır. Ayrıca kilisenin zemin döşemelerinde yer alan, ince işçilikli opus sectile tekniğinde yapılmış mermer panolar Bizans sanatının önemli örnekleri arasındadır. Kilisenin kuzeyinde yer alan ek yapılar ile piskoposluk yapısının (episkopeion), mimari ve arkeolojik verilere göre MS 11.-12. yüzyıllarda inşa edildiği kabul edilmektedir.

MS 12. yüzyılın sonlarında meydana gelen doğal bir afet sonucunda Demre Çayı’nın (Myros) yatağı değişmiş, kuzeyden gelen çamurlu sel sularıyla Myra kenti, kilise ve kuzeydeki ek yapılar alüvyon toprakla dolmuştur. Günümüzde antik kent dokusu, kilisenin zemin seviyesinden yaklaşık 6,00 metre yukarıda yer almaktadır. Yapı, 19. yüzyılda da önemini korumuş; Rus Çarı I. Nikolay’ın himayesinde, 1862-1863 yıllarında Rus Arkeoloji Enstitüsü tarafından yürütülen kazı ve onarım çalışmaları sırasında günümüze ulaşan yeni bir çan kulesi inşa edilmiştir.

1963-1964 yıllarında Antalya Arkeoloji Müzesi tarafından gerçekleştirilen temizlik ve onarım çalışmalarının ardından, 1965 yılında Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün Myra Projesi kapsamında kilisenin mimarisi, mimari elemanları ve opus sectile panoları incelenmiştir. 1985 yılında Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı olarak tescillenmiş ve koruma altına alınmıştır. 1980’li yıllarda, Antalya Arkeoloji Müzesi tarafından örtü sistemindeki sorunlar nedeniyle yapının güney bölümü çelik ve plastik bir çatıyla kapatılmıştır. 1989-2009 yılları arasında, Hacettepe Üniversitesi’nden Prof. Dr. Yıldız Ötüken başkanlığında yürütülen kazılarda, kilisenin kuzey alanındaki manastır yapıları, episkopeion, keşişlerin günlük yaşamına ilişkin mekânlar ve mezarlar ortaya çıkarılmıştır. Günümüzde kilisedeki kazı, koruma ve onarım çalışmaları T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle T.C. Ankara Hacettepe Üniversitesi tarafından sürdürülmektedir.

Aziz Nikolaos Kilisesi (Noel Baba Kilisesi) Genel Bilgiler:

Bölge: Akdeniz
İl: Antalya
İlçe: Demre
Mahalle/Köy: Alakent

Türü: Kilise
İnanç: Hristiyanlık
Mimari Çağı: Doğu Roma (Bizans)
Yapım Tarihi: MS 5. yüzyıl
Yaptıran: Bilinmiyor
Yapan: Bilinmiyor
Kitâbe: Mevcut değil
Alanı: 7,456 m²
Özgün Kullanımı: Kilise
Bugünkü Kullanımı: Anıt
Tahribat Durumu: Bulunmuyor

Tescil Durumu: Tescilli
Tescil Derecesi: 1
Tescil Tarihi: 1985
Ziyaret Tarihi: 19.12.2025

Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü

Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.

Aziz Nikolaos Kilisesi’ne (Noel Baba Kilisesi) ilişkin araştırma ve bilimsel sonuçlara ait veri ve değerlendirmeler; İ. ÜNLÜSOY, İ. A. ATİLLA, M. TÜRKMEN, A. ÖNCE ve A. KİRACIOĞLU’na aittir ve T.C. Antalya Valiliği – Antalya Kültür Envanteri adlı eserden alıntılanmıştır.

antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.

Fotoğraflar: