Büyük Yenice Hanı; Antalya ili, Korkuteli ilçesi sınırları içerisinde, Yazır Mahallesi Yenice Mevkii’nde, eski Antalya-Korkuteli kara yolunun solunda, Küçük Yenice Hanı’nın 200 metre batısında yer alan; 17. yüzyılda Antalya-Korkuteli Kervan Yolu (Yenicedere Boğazı Antik Yolu) üzerine Osmanlı Devleti Dönemi’nde inşa edilmiş bir handır. Hemen yakınında günümüzde tamamen yıkık durumda bulunan Küçük Yenice Hanı ile karıştırılmaması adına halk arasında “Büyük Yenice Hanı” adıyla bilinen yapı, bazı kaynaklarda “Güllük (Goulik) Hanı” adıyla anılmaktadır. 1671 yılında Mekke yolculuğu sırasında Küçük Yenice Hanı’nda konaklayan Evliyâ Çelebi, o dönem inşaatı süren Büyük Yenice Hanı hakkında ünlü Seyahatname’sinde “üç kıta handır” ifadesini kullanmıştır. Evliyâ Çelebi’nin anlatımlarından yola çıkılarak Büyük Yenice Hanı’nın 1670’li yıllarda inşa edildiği düşünülmektedir. 1670-1679 yılları arasında Anadolu’yu gezen İngiliz rahip Dr. John Covel da Büyük Yenice Hanı’nda konaklayan ünlü isimler arasındadır.
Büyük Yenice Hanı; 23 m 70 cm x 28 m 50 cm ölçülerinde, dikdörtgen plan şemasına sahiptir. Yapının uzun kenarları, kuzeyinden geçen kara yoluna paraleledir. Köşelerde iri bloklar hâlinde köşe taşları kullanılmış, cephe dışındaki duvarlar moloz taşla inşa edilmiştir. Cephe duvarında, iri blok taşlar arasında moloz taşlar da göze çarpmaktadır. Hafif çıkıntılı sade bir saçak, yapıyı çepeçevre dolanmaktadır. Çatı, dış kenarlara doğru eğimli bir zemin üzerine oturtulmuş olup alaturka kiremitlerle örtülüdür. Makiler, kuzey ve güney duvarlarını maskelemektedir. Doğu cephesi ortasına yerleştirilmiş olan 2 m 30 cm genişliğindeki giriş açıklığı, kesme taşlarla örülmüş basık bir kemerle örtülüdür. Kapıdan, giriş eyvanına geçilmektedir. Giriş eyvanının iki yanındaki yatay dikdörtgen şekilli mekânlardan soldaki, geniş bir kemerle eyvana açılmaktadır. Sağdaki mekânın eyvana açılan kemeri bir dolgu duvarla kapatılmış ve duvar üzerinde dikdörtgen şekilli bir giriş açıklığı bırakılmıştır. Dolgu duvar içine yerleştirilmiş ahşap hatıllar dikkati çekmektedir. Soldaki mekânın eyvana açılan kemeri içinde de benzer bir perde duvar bulunmaktadır. Her iki mekân da kuzey-güney yönlü, hafif sivri kemerli birer tonozla örtülüdür. Tonozlar birer destek kemeriyle desteklenmiş; sağdaki mekânın kuzey, soldaki mekânın da güney duvarı üzerine birer mazgal pencere açılmıştır.
Giriş eyvanı, düzgün kesme taşlarla örülmüş hafif sivri bir kemerle 11 m 55 cm x 16 m 70 cm ölçülerindeki avluya açılmaktadır. Avluyu çevreleyen duvarlar da moloz taşlarla inşa edilmiştir. Avlunun kuzey, güney ve batı duvarlarını ortalayan; kesme taşlarla örülmüş birer basık kemerle örtülü giriş açıklıklarından yatay dikdörtgen şekilli birer mekâna girilmektedir. Kuzey ve güney kenarları üzerindeki mekânların boyutları yaklaşık olarak birbirine eşittir. İkisi de doğu-batı yönlü, hafif sivri kemerli birer tonozla örtülüdür. Tonozlar ikişer destek kemeriyle desteklenmiştir. İki mekânın da dışa bakan duvarları üzerinde ikişer pencere vardır. İlk inşasında mazgal şekilli olan pencerelerin boyutları sonradan büyütülmüştür. Kuzeydeki mekânın kuzey duvarı ortasına; 2 m 70 cm genişliğinde, düzgün kesme taşlarla örülmüş, basık bir kemerle örtülü bir kapı açılmıştır. Kuru bir duvarla kapatılmış olduğu görülen bu kapının, sonraki onarımlardan biri sırasında açıldığı düşünülmektedir. Kuzey-güney doğrultusunda bir tonozla örtülü olan batıdaki ahır mekânı, kuzey ve güney duvarları üzerinde yer alan iki pencereden ışık almaktadır. Burada da pencerelerin sonradan genişletildiği dikkati çekmektedir. Moloz taşlarla inşa edilmiş olan hafif sivri kemerli tonoz, 4 destek kemeriyle desteklenmiştir.
Hanın mekânlarında ve mimari unsurlarında, simetrik bir düzenin egemen olduğu dikkati çekmektedir. Bir merkez etrafına simetrik olarak yerleştirilmiş mekânlara sahip hanların ilk örneklerine Anadolu dışında rastlanmaktadır. Örneğin bir Roma castrum’unu anımsatan Amul-Harezm Kervan Yolu üzerindeki Daya Hatun Kervansarayı; revaklı bir avlunun dört kenarı ortasına yerleştirilmiş birer eyvan ve eyvanlar arasında yer alan bağımsız mekânlarıyla oldukça gelişmiş bir plan şemasına sahiptir. Yapıyı çepeçevre dolanan ahırlar, bu mekânlerin gerisine yerleştirilmiştir. Suriye’de, Eyyubi Dönemi’ne tarihlenen El-Arus Hanı; karşılıklı kenarlar ortasına yerleştirilmiş birer eyvanla birbirinden ayrılmış, U şekilli iki ahırdan ibaret plan şemasıyla dikkat çeker. Benzer şemada bir diğer örnek olan Suriye’deki Tuman Hanı’nın planı; kare bir avlunun üç kenarını dolanan ahırı ve giriş eyvanının iki yanındaki yatay dikdörtgen şekilli mekânı ile Büyük Yenice Hanı’nın plan şemasına daha yakındır.
Bu şemanın Anadolu’da rastladığımız örneklerinin hemen hemen tümünde avlunun üzeri örtülüdür. Erzincan-Erzurum Kervan Yolu üzerinde yer alan Yer Han’da da üzeri birbirine paralel iki tonozla örtülü bir avlu ve bu avluyu çevreleyen, sivri kemerli tonozlarla örtülü bir ahırdan oluşan plan şeması görülmektedir. Divriği-Malatya Kervan Yolu üzerinde yer alan Mirçinge Hanı’nda da hemen hemen aynı plan şeması tekrarlanmaktadır. Ancak ortadaki avlunun üzeri tek bir tonozla örtülmüş ve avluyu kuşatan ahır, payelerin taşıdığı kemerlerle avluya tamamen açılmıştır. Aynı şema, 13. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen I. Taşkale Hanı’nda da tekrarlanmaktadır. Kare veya dikdörtgen bir avlunun kenarları üzerine yerleştirilmiş hücreler ve bunların gerisinde yer alan ahırlardan oluşan bir şemaya sahip Safevi Dönemi menzil hanları da Büyük Yenice Hanı’nın plan şemasının gelişmiş örnekleri gibidir. Nayin-İsfahan Kervan Yolu üzerinde, Nayin’e birkaç kilometre uzaklıktaki Riyad-ı Bostan Kervansarayı’nda, avlunun etrafına yerleştirilmiş hücrelerin gerisindeki ahır, yapının bütün kenarlarını dolanmaktadır. Hücreler arasında yer alan dört adet eyvan, avlu ile bağlantıyı sağlamaktadır. 15. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl başlarına tarihlenen Kalat el-Mudik Hanı’nda ahır, tek bir mekân hâlinde avlunun dört kenarını dolanmaktadır. Giriş eyvanının iki yanında iki küçük mekân yer almaktadır. Balat’ta (antik Miletos), tiyatronun güneybatısında yer alan Anonim Han’ın planı da Büyük Yenice Hanı’nın planını anımsatmaktadır.
Burada, dikdörtgen avlunun iki kenarı boyunca uzanan L şekilli bir ahır; diğer iki kenarı üzerinde de hücreler yer almaktadır. Ahırın iki kanadı üzerinde birer girişi vardır. Her iki kanat da içten ve dıştan payandalarla desteklenmiştir. Menteşe Beyliği’nin sona ermesinden sonra bölgedeki her türlü etkinliğin hızla gerilediği göz önüne alındığında, bu hanın 14. yüzyıl sonu veya 15. yüzyıl başlarına tarihlenmesi gerekir. Yine Balat’ta, aynı döneme tarihlenen Pireli Han’da, avlunun sadece iki kenarı üzerinde yer alan mekânlar sağlam kalabilmiştir. Bu kenarlardan biri üzerinde ahır yer almaktadır. Diğer kanatta ise birkaç hücre vardır. Bugün tamamen tahrip olmuş olan kuzey kanadı üzerinde, batı kanadındaki ahırın devam ettiği varsayılırsa bu hanın plan şemasının da Balat’taki Anonim Han’ın, dolayısıyla Büyük Yenice Hanı’nın plan şemasını tekrarladığı görülmektedir. Sokollu Mehmet Paşa Menzil Külliyesi’ndeki (Payas) hanın (1574) plan şeması da Büyük Yenice Hanı’nı anımsatmaktadır. Dikdörtgen planlı avlunun üç kenarını işgal eden revakların gerisinde, tek mekân hâlinde düzenlenmiş, ters U şekilli bir ahır yer almaktadır.
Görüldüğü gibi, Büyük Yenice Hanı’na benzer plandaki hanlara 12. yüzyıldan itibaren Orta Asya, İran, Suriye ve Anadolu’da rastlanmaktadır. Evliyâ Çelebi, 1671 yılında Mekke’ye giderken uğradığı Yenice Hanı hakkında şu bilgiyi vermektedir: “Dârülemândır (güvenli bir yapıdır). Antalya hâkinde (toprağında) bir yalçın dereli yerde üç kıta (parça) handır. Adalya (Antalya) ile İstanoz (Korkuteli) mabeyninde (arasında) vaki olmuşdur (yer almaktadır). Âyende (gelen) ve revende (giden) (ye) ârâmgâhdır (dinlenme yeridir). Henüz bina olunuyor. Ve bir kahvehanesi ve birkaç nevbina (yeni inşa edilmiş) dükkânları var. Ve Adalya kal’asının dizdarı (kale muhafızı) Celeb Cafer Ağa, hanın mukabelesinde (karşısında) nevbina bir çeşmei âbı zülâl (berrak, saf suyu olan çeşme) inşa iderken hakirin (benim) bilbedahe (irticalen söylediğim) bu tarihi celi hat (kalın ve iri harfli yazı) ile tahrir olunmuşdur (yazılmıştır).”
1670-1679 yılları arasında Anadolu’yu gezen İngiliz rahip Dr. John Covel da Evliyâ Çelebi gibi Büyük Yenice Hanı’nda konaklamıştır. Gezginin tarifine göre “burası tepelikler arasında güzel bir bina”dır. 19. yüzyıl ortalarında bu yoldan geçen Charles Texier de burada bir hanın varlığından söz etmektedir. Ancak hanın adı Yenice Hanı olarak değil, eteğinde yer aldığı Güllük Dağı’ndan dolayı Goulik (Güllük) Hanı şeklinde kaydedilmiştir. Texier’de ayrıca şu bilgilere yer verilmiştir: “Antalya’yı iç kesimlerdeki kentlere bağlayan kervan yolu, Toros Dağları’nı aşan eski Roma yolunun (Yenicedere Boğazı Antik Yolu) güzergâhını izlemektedir. Antalya ovasında Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus tarafından inşa ettirilmiş olan Evdir Hanı ve Güllük Hanı, Lagonia ve Termessos kentlerinin yerini alan yerleşimlerdir. Güllük Hanı; üç taş bina ve bir kahvehaneden oluşmaktadır.”
Evliyâ Çelebi’nin ifadesi ile Yenice Hanı, “üç kıta handır”; yani üç ayrı yapıdan oluşmaktadır. Gerek Evliyâ Çelebi gerekse Texier’nin aynı bilgiyi vermeleri ilginçtir. Bu yapılardan ikisi, Küçük ve Büyük Yenice Hanı olmalıdır. Üçüncü parçanın ise Evliyâ Çelebi’nin sözünü ettiği dükkânlar olabileceği akla gelmektedir. Evliyâ Çelebi han için “henüz bina olunuyor” ifadesini kullanmaktadır. Dikdörtgen şekilli, iki sahınlı, tek bir mekândan oluşan plan şemasına sahip Küçük Yenice Hanı, Büyük Yenice Hanı’ndan hayli önce inşa edilmiş olmalıdır. Bir, hai veya üç sahınlı, tek mekânlı hanların Anadolu’daki ilk örneklerine 13. yüzyıldan itibaren rastlanmaktadır. Son örnekleri ise Bafa Hanı’na (15. yüzyıl) kadar uzanmaktadır. Bu nedenle Evliyâ Çelebi, Küçük Yenice Hanı’nda konaklamış olmalıdır. Ziyareti sırasında inşa edilmekte olan han ise muhtemelen bugün de sapasağlam durumdaki Büyük Yenice Hanı’dır. Bu bilgiler ışığında Büyük Yenice Hanı, 1670’li yılların başlarına tarihlendirilmektedir.
Han üzerindeki bilimsel çalışmalar 2010 yılında Prof. Dr. Rahmi Hüseyin Ünal tarafından gerçekleştirilmiş olup yapı, Büyük Yenice Hanı adıyla bilim dünyasına kazandırılmıştır. Büyük Yenice Hanı, 2019 yılında “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı” olarak tescillenerek koruma altına alınmıştır.
Büyük Yenice Hanı Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Büyük Yenice Hanı’na ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Rahmi Hüseyin Ünal tarafından gerçekleştirilmiş olup “Antalya-Korkuteli Kervan Yolu Üzerinde Üç Han” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
