Bozhüyük (Semayük) Cami; Antalya ili, Elmalı ilçesi sınırları içerisinde, Bozhüyük Mahallesi Köyiçi mevkii üzerine 1567 yılında inşa edilmiş; köy nüfusunun artması ve yapının yetersiz kalması nedeniyle 1951 yılında yeniden inşa edilmiş, tek minareli kâgir bir camidir. Eski ve yeni cami Bozhüyük (Semayük) Höyüğü kenarına inşa edilmiş olup höyük, köy mezarlığı olarak kullanılmıştır. Mütevazı gelirleri olan bir vakıf camisi olduğu anlaşılan yapıyla ilgili daha geç tarihlere ait bir kayıt bulunmamaktadır.
- yüzyıl vakıf kayıtlarında cami vakfıyla ilgili bir kayda rastlanmamıştır. Zaman içerisinde cami ve zaviyenin birlikte anıldığı ve yönetildiği düşünülmektedir. Eski cami, bugünkü caminin bulunduğu alanda türbeye bitişik olarak inşa edilmiştir. Bu cami küçük, üzeri tenekeyle kaplıydı; içerisinde mihrap, minber, duvar süslemeleri ve kavisli bir kadınlar mahfili bulunmaktaydı. Cami, höyük yamacında yer aldığı için içeriye dört-beş basamaklı bir merdivenle iniliyor; cami duvarına bitişik vaziyette olan türbe yapısı daha yüksek bir zeminde kalıyordu. 1955 yılında köy nüfusunun artması ve yapının yetersiz kalması nedeniyle yeni cami inşasına karar verilmiştir. Eski cami yıkılmadan kullanılmaya devam etmiş, yeni cami için eski caminin duvar hizasından temel kazılmaya başlanmıştır. İnşaat tamamlandıktan sonra eski cami yıkılmış ve uzun süre cami ile höyük üzerindeki türbe arası boş kalmıştır. İnşa edilen yeni cami, bugünkü harim alanı ve hemen cümle kapısı önündeki sundurmadan oluşmaktaydı. Cami inşaatından uzun yıllar sonra; iklim şartlarına uygun yeni alanlar ve özellikle daha geniş bir kadınlar mahfili inşa etmek amacıyla bugünkü giriş bölümleri eski caminin yerinde inşa edilmiş ve cami yapısıyla eski türbenin teması yeniden tesis edilmiştir.
Yeni cami, plan ve projesi çizilmeden, Elmalı merkezdeki Yeni Cami (Tahta Mescid) örnek alınarak inşa edilmiştir. 1951 yılında inşa edilen Yeni Cami’nin harim alanının plan kurgusu Bozhüyük Cami ile aynıdır. Bugün hâlâ cami duvarında bulunan yazıt taşında “Y: Galip Kardıç, S: 1955” ibaresi yer almaktadır. Galip Kardıç adlı usta, inşaat sürecini üstlenmiş ve camiyi tamamen gönüllü olarak yapmıştır. Yapım sürecinde köy halkı imece usulüyle çalışmış, bazıları hayvanlarını bağışlamış, çevre köylerden de maddi destek toplanmıştır. Galip Kardıç’a herhangi bir ücret ödenmemiş; hizmeti karşılığında, eski cami arazisi bitişiğinde bulunan eski okul binasının mülkiyeti verilmiştir. Okul arazisi, cami avlusunun küçük olması sebebiyle camiye bağışlanmıştır. Bugün cami avlusundaki şadırvanların yer aldığı alan, eski okula aittir.
Yeni caminin girişiyle avlu arasında kot farkı vardır ve camiye merdivenli bir sundurmadan çıkılmaktadır. Bu bölümde, etraftan devşirilen bazı tarihî taşların görülecek şekilde sundurmada sergilendiği görülmektedir. Cami giriş bölümü iki katlıdır ve harim alanına geçiş sağlayan bir hol işlevi görür. Ahşap cümle kapısı bu giriş bölümünün içinde kalmaktadır. Cümle kapısının üzerinde Nisa Suresi 103. ayetinden bir bölüm (inne’s-salâte kânet ‘alâ-l mu’minîne kitâben mevkûtâ) sülüs hatla yazılmıştır. Harime geçiş sağlayan kapının sağ ve solunda ahşap doğramalara sahip birer pencere yer almaktadır. Kapıdan girilince, dikdörtgen planlı ve simetrik kurgulu harime ulaşılmaktadır.
Cümle kapısının tam karşısında mihrap nişi ve hemen sağında ahşap minber yer almaktadır. Minber önünde ahşaba yakılarak yazıldığı anlaşılan “Fa’lem ennehu lâ ilâhe illallâh” ibaresi yazılıdır. Orijinal mihrap nişi ve üzerindeki hat levhası, daha sonra önlerine yerleştirilen ahşap mihrap nişinin arkasında kalmış ve korunmuştur. Mihrap duvarı üzerinde de sağ ve solda ikili olarak hizalanan toplam dört adet pencere yer almaktadır. Harim alanının yan duvarlarında da birbiriyle simetrik konumlanan üçer pencere bulunmaktadır. Söz konusu pencereler; minber, harim giriş kapısı ve hemen harimin giriş kapısı üstünde bulunan kadınlar mahfili, benzer ahşap işçiliği ve malzemesine sahiptir. Bu birimlerin Elmalı’daki Yeni Cami ile benzerliği dikkat çekicidir. Cami inşaatı akabinde yapılmış oldukları tahmin edilmektedir. Nitekim caminin yapı ustası Galip Kardıç’ın bölgede çok sayıda ahşap tahıl ambarı inşa ettiği ve ahşap işçiliği konusunda tecrübeli olduğu bilinmektedir.
Harim alanının tavanına hareket kazandıran bir iç kubbe yapılmıştır. Burası ilk inşa edildiğinde bugün tavanda bulunan ahşap kubbe bulunmamakta, tavan düz olarak tanımlanmaktaydı. Ancak daha sonra bir deprem nedeniyle (muhtemelen Yeşilova depreminde), söz konusu tavan üzerindeki sıvalar çatlayarak düşmüştür. O tarihte Tefenni’den getirilen ustalarca iç kubbe ve tüm tavan ahşap olarak yeniden çakılmıştır.
Cami tamamlandıktan birkaç yıl sonra dışarıdan getirilen bir hat ustası, pencere üstlerine ve duvarlara alçı levhalar yaparak hat yazılarını işlemiştir. Bu iç mekân süslemeleri de Elmalı Yeni Cami ile benzerlik arz eder. Bu levhaların hatla süslenmesi için ustanın camide uzun süre ikamet ederek çalışmalarını tamamladığı ifade edilmektedir. Levhalarda yer alan bilgilere göre hat yazıları 1960 yılında Adanalı Ebubekir Sıddık isimli bir usta tarafından yapılmıştır. Elmalı Yeni Cami’de yapılan incelemede oradaki hat levhalarının da Bozhüyük’teki levhaların yazım işinden altı yıl sonra yine Ebubekir Sıddık isimli usta tarafından yapıldığı görülmüştür.
Harimde toplam 11 hat levhası ve üst sırada 11 isim levhası yer almaktadır. Mihrap nişinin üzerinde bulunan dikdörtgen levhada “Küllemâ dehale aleyhâ Zekeriyyal Mihrâbe” yazılıdır. Mihrap duvarının sağ köşesinden başlayan birinci pencereden hareketle sola doğru takip eden ve iç mekân duvarlarında tam bir tur dönen sıralamayla toplam 10 levha mevcuttur. Birinci levhada İhlas Suresi; mihrap duvarındaki ikinci, üçüncü ve dördüncü levha ile sol taraftaki duvarda devam eden beşinci ve altıncı levhalarda Ayetelkürsi beş parçaya ayrılarak yazılmıştır. Aynı duvardaki yedinci levhadan başlayarak karşı duvardaki üç levha boyunca devam eden bölümlerde ise Hüvallahüllezi (Haşr Suresi’nin son ayetleri) dört parçaya bölünerek yazılmıştır.
Harim duvarlarındaki hat levhalarının bir sıra üzerinde de toplam 11 adet isim levhası bulunmaktadır. Aynı ustanın elinden çıktığı anlaşılan hatlarla mihrabın sağ üstünde “Allah celle celaluhu”, sol üstünde “Muhammed aleyhisselam” isimleri yazılıdır. Harimin sol ve sağ duvarlarında yine birbirleriyle simetrik olarak sırasıyla solda “Ömer el-Faruk radıyallahu teâlâ anh”, “Ali kerremallâhu vecheh”, “Hüseyin radıyallahu teâlâ anh”, “Azrail aleyhisselam ketebe el-fakir el-hakir Ebubekir es-Sıddık Hicri 1380”; sağda “Ebubekir es-Sıddık radıyallahu teâlâ anh”, “Osman radıyallahu teâlâ anh”, “Hasan radıyallahu teâlâ anh”, “Cebrail aleyhisselam” yazılıdır. Kadınlar mahfili üzerinde kalan hizadaki son levhada ise “Ya Hazret-i Bilal-i Habeşî radıyallahu teâlâ anh 1960” ifadesi yazılmıştır.
Cami avlusunda, biri 5 Mayıs 1985 tarihli olmak üzere iki adet şadırvan bulunmaktadır. Eski şadırvan, 1931 doğumlu Ömer Kardıç tarafından yapılmış; finansmanı Bozhüyüklü Hacı Yusuf tarafından sağlanmıştır. Yeni şadırvan ise Ali ve Hıdır Kaya’nın desteğiyle Kardıç ailesi üyelerince yapılmış; üç şerefeli yeni minaresi de eski minare yerinde inşa edilmiştir. Bozhüyük’ün de dâhil olduğu Elmalı-Gölova bölgesi 2. derece deprem bölgesi olduğundan, süreç içerisinde minare pek çok kez zarar görmüştür. 1886’da Elmalı Ovacık’ta meydana gelen deprem sebebiyle bölgedeki köylerde ciddi hasar ve yıkım oluştuğu belgelere yansımıştır. Son dönemde köylünün iştirakiyle daha dayanıklı bir minare inşa edilmiştir.
Bozhüyük (Semayük) Cami, 2020 yılında “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı” ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Bozhüyük (Semayük) Cami Öznitelik Bilgileri:
Yetkili ve Sorumlu Kurumlar:
T.C. Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü
T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı
T.C. Antalya Müftülüğü
T.C. Elmalı Müftülüğü
Telif Hakları ve Kaynakça:
Bu sitede yer alan Antalya Kültür ve Tabiat Varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları, Orhan Deniz KAPLAN’a aittir.
Bozhüyük Cami’ye ilişkin araştırma sonuçları, veri ve değerlendirmeler; Diren Çakılcı ve Fatma Selin Şahin Günaydın tarafından gerçekleştirilmiş olup “Mekân ve Hafızada Süreklilik Bağlamında Bozhüyük (Semayük) Camii ile Şeyh Halil Baba Zaviyesi’nin Mirası” adlı eserden alıntılanmıştır.
antalyakulturenvanteri.com bünyesinde yer alan yazılı ve görsel içerikler, hak sahiplerinin izni olmaksızın çoğaltılamaz, kopyalanamaz ve dijital ya da basılı hiçbir ortamda yayımlanamaz.
Not: Bu metin, mevcut veriler doğrultusunda hazırlanmış olup, yeni araştırma sonuçlarına göre güncellenebilir.
Fotoğraflar:
