Antalya İpek Böceği Mektebi ve İstasyonu; Antalya ili, Muratpaşa ilçesi sınırları içerisinde, Haşimişcan Mahallesi’nde, günümüzde Karaalioğlu Parkı içerisinde, Erken Cumhuriyet Dönemi’nde 1930 yılında Antalya’da ipekli dokumanın öğretilmesi ve üretiminin yaşatılması adına kurulmuş okul ve istasyon yapılarıdır.
1921 yılını takiben önceleri Düyun-ı Umumiye İdaresi tarafından Bursa’da açılan eski Harir Darü’t-Talimi, İpekböcekçiliği Mektebi adı ile yeniden İktisat Vekâleti tarafından Türkiye’nin Edirne, Diyarbakır, Antalya, Denizli bölgelerinde kurulmuştur. Daha sonraları Bursa dışındaki başka vilayetlerde bulunan bu mekteplere “İpekböcekçiliği İstasyonu” ismi verilmiş ve bu istasyonlara ilmi direktif vermek üzere Bursa’daki mektep “İpekböcekçiliği Enstitüsü” olarak faaliyete başlamıştır. Enstitü, ipekböcekçiliğimize yeni bir yön vermiştir. Enstitünün modern laboratuvarlarla donatılması yine aynı dönemde olmuştur.
Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilen “İpekböceği Yetiştirilmesi, Muayene ve Satılması Hakkındaki Kanun” ile çalışan bu mektepler; birçok ipekböceği tohumu üreticisi yetiştirerek kendilerine diploma vermiş ve Türkiye’de ipekböcekçiliğinin ilerlemesi için büyük gayretler sarf etmiştir. İpekböcekçiliği mektepleri, amaçlarına erişebilmeleri için kurs açarak ipekböceği üreticisi yetiştirmek, bulunduğu bölgede yetişen böcek ve kozaları ıslah etmek, bulunduğu bölgede konferanslar vererek yetiştiriciyi ipekböcekçiliği hakkında aydınlatmak, bulunduğu bölgede teşvik edici yarışmalar düzenlemek, bulunduğu ve çalıştığı yerde gazetelerle düzenli yayınlar hazırlamak, mektebin imkân ve müsaadesi oranında tohum çıkararak muhtaç halka parasız dağıtmak mecburiyetindedir. Ayrıca İpekböcekçiliği Mektepleri, bulundukları bölgede birer ofis gibi çalışarak o mıntıkanın böcekçilik, tohumculuk, ipekböcekçiliği, dokumacılık, fidancılık ve benzeri ipekböcekçiliği ile ilişkili bütün işleri hakkında bilgiler toplayarak her sene karşılaştırmalı birer istatistik oluşturmak ve bölgesinde her yıl yapılan işleri ve ilerlemeleri fotoğraflarla tespit ederek mukayeseli bir albüm meydana getirmekle yükümlüdür.
Türkiye’de diğer bölgelere nazaran Antalya’nın ipekböceği yetiştirme konusunda elverişli iklimi sayesinde ipekböcekçiliği, Antalyalılar için tarımın yanı sıra ikinci önemli gelir kaynağı olmuştur. Tarih boyunca yerli halk, yaşayışlarını genel olarak ipekböcekçiliğine göre düzenlemiştir. Yöre mimarisinde evlerin büyük bir kısmı ipekböceklerinin bakımı için ayrılmış, aile bireyleri arasında bakım için görev dağılımları yapılmıştır. “Kozaklı Kahve” sayesinde koza satışları halk arasında coşku içinde “Koza Bayramı” olarak kutlanmıştır.
Antalya’da ipekböcekçiliğinin bu kadar önemli bir yere sahip olmasında İpekböceği Mektebinin büyük bir önemi vardır. Halkın ipekböcekçiliği konusunda daha bilinçli üretim yapabilmesi ve üretimin artırılması için 1928 yılında İpekböcekçiliği İstasyonu’nun kurulmasının ardından “İpekböcekçiliği Mektebi” açılmıştır. Her yaştan, her meslekten vatandaşın katıldığı mektepte böcekçilik ve tohumculuk hakkında teorik ve uygulamalı dersler verilmiştir. Mekteple beraber yürütülen derslerin yanı sıra köylere, okullara, kışlalara gidilerek vatandaşlara da böcekçilikle ilgili kurslar ve konferanslar verilmiştir. Antalya İpekböcekçiliği Mektebinin ardından ipekböcekçiliği yetiştiriciliğinde önemli bir yere sahip olan Antalya’nın Alanya ilçesinde de eğitim verilmeye başlanmıştır. Bursa’dan görevlendirilen Kontrolör Galip Canatay ile eğitime başlayan mektep, 136 öğrenciden 75 mezun vermiştir.
Antalya’da ilk olarak İpekböcekçiliği Mektebi 1928 yılında Yenikapı semtinde kurulmuştur. Daha sonra yeni bina, İpekböcekçiliği Mektebi Müdürlüğünden 11.261 lira keşif bedeliyle 21 Ocak 1930 tarihinde ihaleye çıkarılmıştır. Karaalioğlu Parkı içerisinde kurulan yeni bina 12 Aralık 1930 tarihinde tamamlanıp teslim edilmiş ve kirada tutulan eski mektebe ait eşyalar yeni binaya nakledilmiştir. 27 Şubat 1931 tarihinde ipekböcekçiliği mektebinin yakınında bir böcekhane ve kışlak binasının yapılması için İktisat Vekâletinden 21.000 lira ödenek verilmiştir. Aynı sene içerisinde İpekböcekçiliği Mektebinin yanına dut fidanlığı eklenmiş ve 60.000 dut fidanı yetiştirilmiştir. Burada yetişen dut fidanlarının istek üzerine halka bedava verileceği duyurulmuştur. Ayrıca aynı bahçenin diğer bir kısmında stadyum yapılması için 3.000 lira yardımda bulunulmuştur.
Antalya İpekböcekçiliği Mektebi’nin yoklama defterlerine göre 1926-1936 yılları arasında 159 erkek, 19 kız olmak üzere toplam 178 öğrenci bulunmaktadır. Alanya İpekböcekçiliği Mektebi öğrencileri ile ilgili bilgilere sadece 1938 yılında rastlanmıştır. Kayıtlı 35 kadın, 101 erkekten oluşan 136 öğrenciden 86 kişi imtihana girmiştir. Bunlardan 12 erkek ve 1 kız öğrencinin devamsızlık sebebiyle kayıtları silinmiştir. Antalya Lisesinden 1 erkek ile 1 kız öğrenci de hususi surette çalışarak imtihana girmek istemiş fakat imtihana girmelerine komisyon tarafından onay verilmemiştir. Geri kalan 23 kadın ve 52 erkekten oluşan 75 öğrencinin teorik ve uygulamalı imtihanları; 65’i pekiyi, 10’u da iyi derecede olmak üzere sonuçlanmıştır. Öğrencilerin kimlik bilgileri incelendiğinde o dönemin Alanya Kaymakamı Halim Doğru başta olmak üzere devlet memurlarının da kurslara katıldığı görülmüştür. Her meslekten öğrencinin olduğu bu kursta öğrenci yaş ortalaması 14-15’tir. Öğrenci listelerine göre aynı aileden 4-5 kişinin katılması, o dönem ipekböcekçiliğinin aileler için önemini göstermektedir. Kursa katılan öğrencilerin büyük çoğunluğu Tokuş, Gücüoğlu, Doğru, Azakoğlu, Salur gibi Alanya’nın köklü ailelerinin fertlerinden oluşmaktadır.
İpekböcekçiliği kurslarının Antalya’da vatani görevini yapan askerlere de verilmesi planlanmıştır. Buna göre 1935 yılı mayıs ve kasım aylarında iki dönem hâlinde verilecek tarım kurslarında ipekböcekçiliği ile ilgili dersler verilmesi için İpekböcekçiliği Mektebi’nden ricada bulunulmuştur. Askerlere verilecek ipekböcekçiliği ders programı ve ipekböcekçiliği kurslarında nelerin öğretileceği de ayrıca planlanmıştır.
Antalya İpekböcekçiliği Mektebi, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ilgisini çekmiş ve 10 Şubat 1931 Salı günü geldiği Antalya’da yaptığı ziyaret sırasında şehirden ayrılmak üzere vapura binmeden İpekçilik Mektebi’ni dışarıdan incelemiş ve ardından şehirden ayrılmıştır.
1950’lere kadar ipekçilik, Antalya halkının önemli bir iş kapısı ve uğraşı olmuştur. 1937-1938 öğretim yılında önce okul, bir süre sonra da 1931 yılında açılmış olan İpekböcekçiliği İstasyonu kapanmıştır. 1940’lardan sonra Antalya’da ipekböcekçiliğinin önemi gittikçe azalmış ve zamanla yok olmuştur. Antalya bu ekonomik ve kültürel faaliyetten mahrum kalmıştır. Antalya Kent Müzesi Kent Belleğindeki belgelerde ve diğer incelenen kaynaklarda Antalya İpekböcekçiliği Mektebinin kapanışıyla ilgili bilgilere rastlanmamıştır. Antalya Karaalioğlu Parkı içerisinde yer alan küçük evcil hayvanlar, ipekböcekçiliği ve tavukçuluk istasyonları 1960 yılında feshedilerek Bölge Zirai Araştırma Enstitüsüne bağlanmıştır. 1960 yılında feshedilen bu yapılar, 2007 yılından günümüze kentin tarihini ve kültürel değerlerini korumak ve araştırmacılara sunmak amacıyla Antalya Büyükşehir Belediyesi bünyesinde Antalya Kent Araştırmaları Merkezi adıyla faaliyet göstermektedir.
Öznitelik Bilgisi:
Kaynakça:
Günbulut, A. (2013). Alanya İpekböcekçiliği Mektebi. Alanya Sağlık ve Eğitim Vakfı. Erişim adresi: alsav.org.tr
Deniz, M. (2015). Kapatılan Antalya İpekböcekçilik Mektebi ve Antalya’da ipekçilik. Erişim adresi: researchgate.net
Antalya Ekspres. (t.y.). Antalya’nın Kültürel Değeri: İpekböcekçiliği Okulu. Erişim adresi: antalyaekspres.com.tr
Fotoğraf:
Orhan Deniz Kaplan (2026)
Telif Hakları ve Kullanım Koşulları:
Bu sitede yer alan Antalya kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tüm görsel içeriklerin (fotoğraflar dâhil) telif hakları Orhan Deniz Kaplan’a aittir.
antalyakulturenvanteri.com alan adında yer alan metin, fotoğraf, harita, çizim ve diğer tüm içerikler; hak sahibinin önceden alınmış yazılı izni olmaksızın ticari veya ticari olmayan hiçbir amaçla çoğaltılamaz, dağıtılamaz, kaynak gösterilmeden veya gösterilerek dijital ya da basılı mecralarda yayımlanamaz.
Sitedeki içerikler mevcut akademik ve saha araştırmaları doğrultusunda derlenmiş olup, yeni bulgular ışığında önceden haber verilmeksizin güncellenebilir.
Galeri:
